Psychedelische therapie: een overzicht van de mogelijkheden

Wat is psychedelische therapie?

Psychedelische therapie is een verzamelnaam voor behandelingen waarbij psychoactieve stoffen worden ingezet als onderdeel van een therapeutisch traject. Het gaat niet om het middel alleen, maar om de combinatie van het middel met professionele begeleiding, meestal in de vorm van psychotherapie. De stoffen die het meest worden onderzocht zijn ketamine, psilocybine (de werkzame stof in paddo's) en MDMA (de werkzame stof in ecstasy).

Het idee achter psychedelische therapie is dat deze stoffen, onder de juiste omstandigheden, psychologische processen kunnen versnellen of verdiepen. Denk aan het doorbreken van vastgelopen denkpatronen, het verwerken van traumatische herinneringen of het herstellen van emotionele flexibiliteit. Dat klinkt veelbelovend, en sommige onderzoeksresultaten zijn dat ook. Maar de werkelijkheid is genuanceerder dan de koppen in de media vaak suggereren.

Ketamine: het verst in de klinische praktijk

Van de drie genoemde stoffen is ketamine het verst gevorderd als behandeling. Ketamine is al decennia goedgekeurd als anestheticum en wordt sinds de jaren 2000 onderzocht bij therapieresistente depressie. De variant esketamine (Spravato) heeft in 2019 goedkeuring gekregen van het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) en is in Nederland beschikbaar als neusspray voor therapieresistente depressie, onder strikte medische begeleiding.

Ketamine werkt anders dan klassieke psychedelica. Het bewerkt niet primair de serotoninesystemen, maar blokkeert de NMDA-receptoren in de hersenen, wat leidt tot een toename van glutamaat en de aanmaak van brain-derived neurotrophic factor (BDNF). Dit stimuleert de vorming van nieuwe verbindingen tussen zenuwcellen, een proces dat neuroplasticiteit wordt genoemd. Het antidepressieve effect kan al binnen uren optreden, waar klassieke antidepressiva vaak weken nodig hebben.

De beperkingen van ketamine als behandeling zijn ook duidelijk. Het effect is vaak tijdelijk: zonder vervolgbehandelingen keren klachten meestal terug binnen weken. Er zijn risico's op bijwerkingen zoals dissociatie, misselijkheid, bloeddrukstijging en bij herhaald gebruik tolerantie en afhankelijkheid. Ketamine valt in Nederland onder de Geneesmiddelenwet en is alleen verkrijgbaar op recept. Het wordt niet vergoed door alle zorgverzekeraars en de kosten kunnen oplopen.

Psilocybine: veel aandacht, nog geen goedkeuring

Psilocybine is de werkzame stof in bepaalde paddenstoelen en heeft een lange geschiedenis van ceremonieel en medicinaal gebruik. Sinds de jaren 2010 is er een opleving in wetenschappelijk onderzoek, met name aan universiteiten als Johns Hopkins, Imperial College London en in Nederland aan de Universiteit Leiden en het UMC Utrecht.

De resultaten van klinische studies zijn opvallend. In een studie van Davis et al. (2021), gepubliceerd in JAMA Psychiatry, liet psilocybine-ondersteunde therapie een grotere afname van depressieve klachten zien dan een actieve placebo bij 24 deelnemers met een depressieve stoornis. Een grotere studie van Goodwin et al. (2022), gepubliceerd in The New England Journal of Medicine, onderzocht psilocybine bij 233 patienten met therapieresistente depressie en vond een significante verbetering bij de hoogste dosis.

Toch is psilocybine nog nergens in Europa goedgekeurd als geneesmiddel. De studies zijn weliswaar groeiend in omvang, maar nog steeds beperkt. Blindering is lastig omdat deelnemers vaak merken of ze het actieve middel krijgen. Er zijn zorgen over bijwerkingen zoals angst, verwardheid en in zeldzame gevallen psychotische reacties. In Nederland valt psilocybine onder de Opiumwet (Lijst I), wat betekent dat het bezit en de productie strafbaar zijn. Psilocybine-houdende truffels vallen daar niet onder en zijn legaal verkrijgbaar, maar het therapeutisch gebruik ervan is niet gereguleerd.

MDMA: specifiek voor trauma

MDMA-ondersteunde therapie is specifiek onderzocht bij posttraumatische stressstoornis (PTSS). Het mechanisme verschilt wezenlijk van ketamine en psilocybine. MDMA verhoogt de afgifte van serotonine, dopamine en oxytocine, wat leidt tot een gevoel van vertrouwen, verbinding en verminderde angst. Het idee is dat dit een therapeutisch venster opent waarin traumatische herinneringen veiliger besproken en verwerkt kunnen worden.

De fase 3-studies van de Multidisciplinary Association for Psychedelic Studies (MAPS) lieten indrukwekkende resultaten zien. In de studie van Mitchell et al. (2021), gepubliceerd in Nature Medicine, had 67% van de deelnemers na drie MDMA-sessies gecombineerd met psychotherapie niet langer een PTSS-diagnose, tegenover 32% in de placebogroep. Echter, de FDA wees in 2024 het goedkeuringsverzoek af vanwege methodologische zorgen, waaronder problemen met blindering en mogelijke rapportagebias.

In Nederland valt MDMA onder de Opiumwet (Lijst I). Therapeutisch gebruik is niet toegestaan buiten onderzoekssettings. Er lopen geen grote klinische trials met MDMA in Nederland op dit moment, hoewel er academische interesse bestaat.

Hoe vergelijken deze stoffen?

Het is verleidelijk om ketamine, psilocybine en MDMA naast elkaar te leggen, maar ze zijn fundamenteel verschillend in werkingsmechanisme, toepassingsgebied en juridische status.

Ketamine werkt primair op het glutamaatsysteem via NMDA-receptorblokkade. Het effect treedt snel op (uren) maar houdt kort aan. Het is het enige van de drie dat in Nederland legaal als geneesmiddel wordt voorgeschreven (als esketamine neusspray of off-label als infuus). De behandeling is herhaalbaar en gericht op depressie, met opkomend onderzoek bij PTSS en chronische pijn.

Psilocybine werkt primair op het serotonerge systeem, met name de 5-HT2A-receptor. Een sessie duurt vier tot zes uur en het idee is dat een of enkele sessies een langdurige verandering kunnen bewerkstelligen. Het wordt onderzocht bij depressie, verslaving en existentiele angst bij ongeneeslijke ziekte. Het is in Nederland niet goedgekeurd als geneesmiddel.

MDMA werkt op de monoaminerge systemen en bevordert de afgifte van serotonine, dopamine en noradrenaline, plus oxytocine. Het wordt specifiek onderzocht bij PTSS en in combinatie met intensieve psychotherapie. Het is in geen enkel land goedgekeurd als geneesmiddel en valt in Nederland onder de Opiumwet.

Juridische status in Nederland

De juridische situatie in Nederland verschilt per stof en dat leidt regelmatig tot verwarring. Ketamine valt onder de Geneesmiddelenwet. Het is een geregistreerd geneesmiddel dat door artsen mag worden voorgeschreven. Esketamine (Spravato) heeft een specifieke registratie voor therapieresistente depressie. Ketamine is geen opiumwetmiddel, maar het bezit zonder recept is wel strafbaar op grond van de Geneesmiddelenwet.

Psilocybine valt als stof onder de Opiumwet (Lijst I), maar psilocybine-houdende truffels (sclerotia) zijn uitgezonderd en legaal verkrijgbaar. Dit onderscheid is specifiek voor Nederland en bestaat niet in de meeste andere landen. Er zijn bedrijven die truffel-sessies aanbieden, maar dit gebeurt buiten het reguliere zorgsysteem en zonder medische registratie of vergoeding.

MDMA staat op Lijst I van de Opiumwet. Productie, handel en bezit zijn strafbaar. Therapeutisch gebruik is alleen mogelijk in het kader van goedgekeurd wetenschappelijk onderzoek.

Waar staat het onderzoek nu?

Het veld beweegt snel, maar de nuance is dat "snel" in wetenschappelijk onderzoek nog steeds jaren betekent. Voor ketamine is het bewijs bij depressie het sterkst, met meerdere meta-analyses die een kortdurend antidepressief effect bevestigen. Voor psilocybine groeien de studies in omvang, maar fase 3-resultaten zijn nog beperkt. De afwijzing van MDMA door de FDA in 2024 was een tegenvaller voor het veld en benadrukt dat veelbelovende fase 2-resultaten niet altijd standhouden bij grotere, strengere toetsing.

In Nederland doen onder andere het UMC Utrecht, het Leids Universitair Medisch Centrum en het UMCG onderzoek op dit terrein. Het gaat zowel om fundamenteel hersenonderzoek als om klinische trials. De Nederlandse overheid heeft via ZonMw subsidies beschikbaar gesteld voor onderzoek naar psychedelica in de psychiatrie.

Risico's en beperkingen

Alle drie de stoffen hebben risico's die serieus genomen moeten worden. Bij ketamine zijn dat dissociatie, cognitieve bijwerkingen, blaasproblemen bij chronisch gebruik en het risico op afhankelijkheid. Bij psilocybine zijn dat angst en paniek tijdens sessies, mogelijke psychotische reacties (vooral bij mensen met een aanleg daarvoor) en de onvoorspelbaarheid van de ervaring. Bij MDMA zijn er risico's op neurotoxiciteit, cardiovasculaire problemen en de emotionele kwetsbaarheid na een sessie.

Een breed risico is het gebrek aan regulering. Buiten klinische studies en geregistreerde behandelingen is er een groeiend aanbod van niet-gereguleerde "retreats" en ceremonieen, zowel in Nederland als daarbuiten. Deze settings bieden niet dezelfde waarborgen als een medische omgeving: geen screening op contra-indicaties, geen gestandaardiseerde dosering, geen follow-up. Het Trimbos-instituut waarschuwt dat het gebruik van psychedelica buiten gecontroleerde settings extra risico's met zich meebrengt.

Voor wie zou psychedelische therapie geschikt kunnen zijn?

Op basis van het huidige onderzoek tekenen zich voorzichtige indicaties af. Ketamine en esketamine zijn het meest onderzocht bij therapieresistente depressie: mensen die niet voldoende reageren op meerdere antidepressiva. Psilocybine wordt onderzocht bij depressie, verslaving (met name tabaks- en alcoholverslaving) en existentiele nood bij terminale ziekte. MDMA is specifiek onderzocht bij PTSS die niet reageert op standaardbehandelingen.

Geen van deze stoffen is geschikt voor iedereen. Er zijn contra-indicaties: psychotische stoornissen, ernstige cardiovasculaire aandoeningen, bepaalde medicijninteracties en zwangerschap. De beslissing om een psychedelische behandeling te overwegen hoort altijd in overleg met een behandelaar te worden genomen, niet op basis van online informatie alleen.

Wat betekent dit voor jou?

Als je interesse hebt in psychedelische therapie, of het nu gaat om ketamine, psilocybine of MDMA, is het verstandig om realistisch te blijven. Het onderzoek is hoopgevend maar onaf. Alleen ketamine (als esketamine) is in Nederland beschikbaar als geregistreerd geneesmiddel, en dan alleen voor specifieke indicaties. De route loopt altijd via een arts.

Wees kritisch op aanbieders die behandelingen aanbieden buiten het reguliere zorgsysteem. Stel vragen over hun kwalificaties, de screening die ze uitvoeren, hoe ze omgaan met bijwerkingen en wat er gebeurt als het mis gaat. Het feit dat een stof in onderzoek veelbelovende resultaten laat zien, betekent niet dat elke setting waarin die stof wordt aangeboden veilig of effectief is.