Tolerantie opbouwen voor ketamine: wat gebeurt er?

Hoe tolerantie voor ketamine zich ontwikkelt

Tolerantie is een verschijnsel dat optreedt bij herhaald gebruik van veel psychoactieve stoffen, waaronder ketamine. Het betekent dat het lichaam gewend raakt aan de aanwezigheid van een stof, waardoor dezelfde hoeveelheid na verloop van tijd minder effect heeft. De gebruiker merkt dat de gewenste effecten zwakker worden en voelt zich daardoor geneigd om meer te gebruiken. Dit proces van tolerantieopbouw speelt een centrale rol bij het ontstaan van problematisch gebruik en verslaving.

Wat is tolerantie precies?

Tolerantie is een aanpassingsreactie van het lichaam. Wanneer een stof herhaaldelijk aan het lichaam wordt toegevoegd, proberen de hersenen en het lichaam een nieuw evenwicht te vinden. Bij ketamine speelt dit zich voornamelijk af op het niveau van de NMDA-receptoren in de hersenen, maar ook andere systemen raken betrokken. Het is een natuurlijk biologisch proces, maar de gevolgen kunnen ingrijpend zijn.

Er bestaan verschillende vormen van tolerantie. Bij farmacodynamische tolerantie veranderen de receptoren in de hersenen zelf. Bij farmacokinetische tolerantie gaat het lichaam het middel sneller afbreken, bijvoorbeeld doordat de lever efficienter wordt in het metaboliseren van de stof. Bij ketamine spelen beide vormen een rol, al is de farmacodynamische tolerantie het meest bestudeerd.

De rol van de NMDA-receptor

Ketamine werkt door de NMDA-receptor te blokkeren, een specifiek type receptor in de hersenen dat onderdeel is van het glutamaatsysteem. Glutamaat is de belangrijkste stimulerende neurotransmitter in het zenuwstelsel. De NMDA-receptor is betrokken bij leerprocessen, geheugenvorming, pijnsignalering en de regulering van de stemming.

Wanneer ketamine herhaaldelijk de NMDA-receptor blokkeert, reageert het brein door meer NMDA-receptoren aan te maken of de bestaande receptoren gevoeliger te maken. Dit proces staat bekend als upregulatie. Het is een poging van de hersenen om het verminderde glutamaatsignaal te compenseren. Het resultaat is dat er meer ketamine nodig is om hetzelfde blokkerende effect te bereiken. Dit verklaart waarom regelmatige gebruikers merken dat de effecten afnemen (Bhatt et al., 2017).

Deze upregulatie van NMDA-receptoren heeft ook gevolgen wanneer het ketaminegebruik wordt gestopt. De verhoogde gevoeligheid van het glutamaatsysteem kan leiden tot een staat van overprikkeling. Gebruikers kunnen dan onrust, prikkelbaarheid, angst en slaapproblemen ervaren. Dit is geen klassiek onthoudingssyndroom zoals bij alcohol of opiaten, maar het is een duidelijk teken dat de hersenen zich hebben aangepast aan de aanwezigheid van het middel.

Hoe snel ontwikkelt tolerantie zich?

De snelheid waarmee tolerantie voor ketamine zich ontwikkelt, verschilt van persoon tot persoon en hangt af van verschillende factoren. De frequentie van gebruik speelt een grote rol: iemand die dagelijks ketamine gebruikt, zal sneller tolerantie opbouwen dan iemand die het middel af en toe gebruikt. Ook de gebruikte hoeveelheid en de toedieningswijze hebben invloed.

Uit onderzoek en klinische observaties blijkt dat bij regelmatig gebruik (meerdere keren per week) al binnen enkele weken een merkbare tolerantie kan ontstaan. Bij sommige dagelijkse gebruikers verloopt het proces nog sneller. Er zijn gevallen beschreven van mensen die in korte tijd van kleine hoeveelheden overstapten naar veel grotere hoeveelheden om nog effect te ervaren (Bokor & Anderson, 2014).

Het is belangrijk te weten dat tolerantie niet voor alle effecten van ketamine gelijk verloopt. De tolerantie voor de psychoactieve effecten (zoals de dissociatieve en euforische effecten) kan sneller optreden dan de tolerantie voor de schadelijke effecten op de blaas en andere organen. Dit betekent dat iemand die steeds meer ketamine nodig heeft voor het gewenste gevoel, zijn lichaam tegelijkertijd blootstelt aan steeds hogere doseringen die de organen belasten.

De link tussen tolerantie en verslaving

Tolerantie is een van de kenmerken die geassocieerd worden met verslaving, maar het is niet hetzelfde als verslaving. Verslaving is een complexer verschijnsel dat naast tolerantie ook bestaat uit dwangmatig zoekgedrag, verlies van controle over het gebruik en aanhoudend gebruik ondanks negatieve gevolgen.

Bij ketamine kan de opbouw van tolerantie echter een belangrijke stap zijn in het proces richting verslaving. Naarmate de tolerantie toeneemt, gaat de gebruiker meer van het middel nodig hebben. Dit leidt niet alleen tot hogere kosten, maar ook tot een intensiever gebruikspatroon. De gebruiker besteedt steeds meer tijd aan het verkrijgen en gebruiken van ketamine. Sociale activiteiten, werk en relaties raken op de achtergrond. Dit zijn klassieke signalen van een zich ontwikkelende verslaving.

Onderzoek van Morgan en collega's toonde aan dat frequente ketaminegebruikers een significant hoger risico lopen op het ontwikkelen van afhankelijkheid dan incidentele gebruikers (Morgan et al., 2010). De psychologische afhankelijkheid kan sterk zijn: veel gebruikers beschrijven een verlangen naar de dissociatieve toestand of de ontsnapping aan de realiteit die ketamine biedt.

Fysieke gevolgen van dosisverhoging

Wanneer tolerantie leidt tot het gebruik van steeds grotere hoeveelheden ketamine, nemen de fysieke risico's evenredig toe. Een van de meest bekende en ernstige complicaties is schade aan de urinewegen. Ketamine-gerelateerde blaasontsteking (ketamine-cystitis) komt voor bij een aanzienlijk deel van de frequente gebruikers. De symptomen zijn onder meer intense pijn bij het plassen, bloed in de urine, een constant gevoel van aandrang en een sterk verminderde blaascapaciteit.

In ernstige gevallen kan de blaas zodanig beschadigd raken dat de capaciteit terugvalt naar slechts enkele tientallen milliliters, terwijl een gezonde blaas zo'n 400 tot 600 milliliter kan bevatten. In de meest extreme gevallen is chirurgische reconstructie van de blaas noodzakelijk. Dit zijn ingrijpende, levensveranderende complicaties die niet altijd volledig herstelbaar zijn (Winstock et al., 2012).

Daarnaast is er het risico op leverschade. De lever is verantwoordelijk voor het afbreken van ketamine, en bij hogere en frequentere doseringen wordt de lever zwaarder belast. Bij sommige chronische gebruikers zijn verhoogde leverwaarden en leverbeschadiging vastgesteld. Ook maag-darmproblemen komen veel voor, waaronder de zogenoemde 'k-cramps': heftige buikkrampen die kunnen optreden bij regelmatig gebruik.

Cognitieve gevolgen

Naast de fysieke schade heeft langdurig ketaminegebruik met toenemende tolerantie ook gevolgen voor het cognitief functioneren. Onderzoek laat zien dat frequente ketaminegebruikers slechter presteren op testen voor geheugen, aandacht en uitvoerende functies (Morgan & Curran, 2012). Het werkgeheugen en het episodisch geheugen worden het meest getroffen.

Deze cognitieve effecten kunnen gedeeltelijk herstellen na het stoppen met gebruik, maar bij langdurig en intensief gebruik is het herstel niet altijd volledig. Dit is bijzonder zorgwekkend voor jongeren, wier hersenen nog in ontwikkeling zijn. De gevolgen voor het dagelijks functioneren kunnen aanzienlijk zijn: problemen met concentratie, moeite met het onthouden van informatie en verminderde prestaties op school of werk.

Tolerantie verminderen: is het mogelijk?

De enige bewezen manier om tolerantie voor ketamine te verminderen is door het gebruik te stoppen of sterk te verminderen. Na een periode van abstinentie zullen de NMDA-receptoren geleidelijk terugkeren naar hun oorspronkelijke staat. Dit proces kan weken tot maanden duren, afhankelijk van hoe lang en hoe intensief het gebruik is geweest.

Het is echter belangrijk om te benadrukken dat het verminderen van tolerantie niet hetzelfde is als het herstellen van alle schade. De lichamelijke schade aan blaas, lever en andere organen kan blijvend zijn, zelfs als de tolerantie is afgenomen. Bovendien is het verlagen van tolerantie gevaarlijk als iemand na een periode van abstinentie weer begint met gebruiken. Het lichaam is dan niet meer gewend aan de hogere doseringen, waardoor het risico op een overdosis toeneemt.

Voor iedereen die merkt dat het steeds meer ketamine nodig heeft om effect te ervaren, is het raadzaam om hulp te zoeken. De huisarts is een goed eerste aanspreekpunt en kan doorverwijzen naar gespecialiseerde verslavingszorg. Organisaties zoals de Jellinek, Novadic-Kentron en Tactus bieden behandelingen voor ketamineafhankelijkheid. Bij een noodsituatie: bel 112. Bij suicidale gedachten of een psychische crisis: bel 113 (0800-0113).