Ketamine tijdens zwangerschap: wat weten we?

Ketamine passeert de placenta

Ketamine is een vetoplosbare stof met een relatief klein molecuulgewicht. Daardoor kan het de placentabarrière passeren. Dit betekent dat wanneer een zwangere persoon ketamine gebruikt, de stof ook in het bloed van de foetus terechtkomt. Onderzoek heeft aangetoond dat ketamine binnen enkele minuten na toediening aan de moeder meetbaar is in foetaal bloed.

De placenta vormt geen volledig schild tegen stoffen in het bloed van de moeder. Veel medicijnen en drugs passeren de placenta, en ketamine is daar geen uitzondering op. De concentratie in het foetale bloed kan oplopen tot aanzienlijke niveaus in verhouding tot de concentratie bij de moeder.

Dit gegeven is relevant omdat het zich ontwikkelende zenuwstelsel van een foetus bijzonder gevoelig is voor stoffen die de hersenwerking beïnvloeden. NMDA-receptoren — het doelwit van ketamine — spelen een rol in de vroege hersenontwikkeling. Verstoring van deze receptoren in een kritieke ontwikkelingsfase kan gevolgen hebben die pas later zichtbaar worden.

Wat dieronderzoek laat zien

Het meeste onderzoek naar de effecten van ketamine op een zich ontwikkelend zenuwstelsel is uitgevoerd bij dieren, voornamelijk ratten en apen. Ethisch gezien is het niet mogelijk om gecontroleerde experimenten bij zwangere mensen uit te voeren.

Onderzoek bij ratten laat zien dat blootstelling aan ketamine tijdens de dracht kan leiden tot verhoogde celdood (apoptose) in de zich ontwikkelende hersenen van de foetus. Dit effect werd met name gezien bij hogere doseringen en langere blootstellingsduur. De hersencellen die afsterven, worden niet vervangen, wat kan leiden tot blijvende veranderingen in de hersenstructuur.

Bij resusapen — primaten die qua hersenontwikkeling meer op de mens lijken dan ratten — zijn vergelijkbare resultaten gevonden. Een studie die door de Amerikaanse FDA werd aangehaald, toonde aan dat langdurige blootstelling aan ketamine bij jonge apen leidde tot neuronale schade in hersengebieden die betrokken zijn bij leren en geheugen.

Deze bevindingen vormen de basis voor de waarschuwingen die gezondheidsinstanties geven over ketamine tijdens de zwangerschap. Tegelijk zijn er kanttekeningen: de doseringen in dieronderzoek zijn vaak hoger dan wat mensen recreatief gebruiken, en de blootstellingsduur is langer. De vertaling van diergegevens naar de menselijke situatie is niet een-op-een.

Beperkt menselijk onderzoek

Gecontroleerd onderzoek naar de effecten van recreatief ketaminegebruik bij zwangere mensen ontbreekt vrijwel volledig. De gegevens die beschikbaar zijn, komen uit case reports (verslagen van individuele gevallen), registratiedata en observationeel onderzoek.

Er zijn verslagen van zwangere vrouwen die ketamine gebruikten in landen waar het middel als recreatieve drug wijdverbreid is, zoals in delen van Azië. Een aantal van deze verslagen beschrijft complicaties zoals vroeggeboorte, laag geboortegewicht en neonatale onthoudingsverschijnselen. Het is echter moeilijk om vast te stellen of ketamine de directe oorzaak was, omdat deze vrouwen vaak ook andere middelen gebruikten en er andere risicofactoren speelden.

In de medische setting wordt ketamine soms gebruikt als narcosemiddel bij keizersneden, met name in landen waar andere anesthesiemiddelen niet beschikbaar zijn. Uit deze toepassingen zijn geen grote schadelijke effecten bij het kind gerapporteerd, maar de blootstelling is dan eenmalig en kortdurend — niet vergelijkbaar met herhaald recreatief gebruik.

Mogelijke effecten op de foetale ontwikkeling

Op basis van het beschikbare dieronderzoek en de beperkte menselijke gegevens worden de volgende mogelijke risico's genoemd in de wetenschappelijke literatuur:

Neurotoxiciteit. De zich ontwikkelende hersenen van een foetus zijn kwetsbaar voor stoffen die NMDA-receptoren beïnvloeden. Ketamine blokkeert deze receptoren, wat in theorie de normale hersenontwikkeling kan verstoren. Dit risico is het grootst tijdens perioden van snelle hersengroei, met name in het tweede en derde trimester.

Vroeggeboorte en laag geboortegewicht. Er zijn aanwijzingen dat ketaminegebruik tijdens de zwangerschap het risico op vroeggeboorte kan verhogen. Laag geboortegewicht is ook gerapporteerd, hoewel de relatie met ketamine niet eenduidig is vastgesteld.

Neonatale onthoudingsverschijnselen. Bij kinderen van moeders die regelmatig ketamine gebruikten, zijn na de geboorte onthoudingsverschijnselen beschreven, zoals prikkelbaarheid, trillen en voedingsproblemen. Dit is met name gerapporteerd bij dagelijks of bijna dagelijks gebruik.

Cardiovasculaire effecten. Ketamine verhoogt de hartslag en bloeddruk bij de moeder. Dit kan de doorbloeding van de placenta beïnvloeden en daarmee de zuurstof- en voedingsstofvoorziening naar de foetus.

Cognitieve ontwikkeling op langere termijn. Dieronderzoek suggereert dat prenatale blootstelling aan ketamine kan leiden tot veranderingen in cognitief functioneren later in het leven. Of dit ook bij mensen het geval is, is onbekend.

Geen veilige hoeveelheid bekend

Er is geen onderzoek dat aantoont hoeveel ketamine “veilig” is tijdens de zwangerschap. Dat geldt voor incidenteel gebruik en voor regelmatig gebruik. Het ontbreken van deze informatie betekent dat er geen drempelwaarde is waaronder gebruik als veilig wordt beschouwd.

Het RIVM en het Trimbos-instituut adviseren om tijdens de zwangerschap geen recreatieve drugs te gebruiken, inclusief ketamine. Dit advies is gebaseerd op het voorzorgsbeginsel: zolang veiligheid niet is aangetoond, wordt afgeraden om het risico te nemen.

De FDA heeft in 2016 een waarschuwing uitgegeven over het gebruik van anesthetica — waaronder ketamine — bij zwangere vrouwen en jonge kinderen. De waarschuwing is gebaseerd op dieronderzoek en benadrukt de mogelijke risico's voor de hersenontwikkeling.

Ketaminebehandeling bij depressie en zwangerschap

Een specifieke situatie die vragen oproept, is die van zwangere vrouwen met ernstige, therapieresistente depressie. Sommige vrouwen worden behandeld met ketamine of esketamine voor hun depressie en raken daarna zwanger, of zijn al zwanger wanneer de depressie verergert.

In de huidige richtlijnen wordt ketamine- of esketaminebehandeling tijdens de zwangerschap afgeraden vanwege onvoldoende veiligheidsgegevens. Het Farmacotherapeutisch Kompas vermeldt dat esketamine niet gebruikt moet worden tijdens de zwangerschap, tenzij de klinische situatie dit noodzakelijk maakt en er geen alternatieven beschikbaar zijn. Die afweging wordt gemaakt door de behandelend arts.

Voor vrouwen die zwanger willen worden en ketaminebehandeling ondergaan, wordt geadviseerd om dit ruim van tevoren met de behandelaar te bespreken. Het stopzetten of aanpassen van een behandeling moet zorgvuldig gebeuren, zeker bij ernstige depressie.

Wat als je ketamine hebt gebruikt en zwanger bent?

Wie ontdekt zwanger te zijn terwijl er ketamine is gebruikt, hoeft niet in paniek te raken. Eenmalig of incidenteel gebruik in het begin van de zwangerschap leidt niet automatisch tot problemen. De foetus is in de eerste weken na de bevruchting zeer klein en de hersenontwikkeling bevindt zich nog in een vroege fase.

Neem contact op met je verloskundige of gynaecoloog en wees eerlijk over het gebruik. Hulpverleners in Nederland zijn gebonden aan medisch beroepsgeheim en zullen niet-veroordelend reageren. Openheid stelt hen in staat om de zwangerschap goed te begeleiden en eventuele extra controles te plannen.

Bij regelmatig gebruik van ketamine tijdens de zwangerschap kan de verloskundige of gynaecoloog doorverwijzen naar gespecialiseerde zorg, zoals een verslavingsarts of een gespecialiseerd prenataal team. Sommige ziekenhuizen in Nederland hebben multidisciplinaire teams voor zwangere vrouwen met middelengebruik.

Samenvatting van de stand van zaken

De kennis over ketamine en zwangerschap is beperkt. Dieronderzoek geeft aanwijzingen voor risico's op neurotoxiciteit en ontwikkelingsproblemen. Menselijk onderzoek is schaars en moeilijk te interpreteren. Er is geen veilige hoeveelheid vastgesteld. Het voorzorgsbeginsel geldt: bij gebrek aan bewijs voor veiligheid wordt gebruik afgeraden. Wie vragen heeft, kan terecht bij de verloskundige, gynaecoloog of huisarts.