Ketamine in Nederland: wetgeving en feiten

Een middel tussen twee werelden

Ketamine neemt een bijzondere positie in binnen het Nederlandse drugsbeleid. Anders dan veel mensen denken, staat ketamine niet op de lijsten van de Opiumwet, waar stoffen als cocaïne, MDMA, heroïne en cannabis wel onder vallen. In plaats daarvan is ketamine gereguleerd via de Geneesmiddelenwet. Dit onderscheid heeft directe gevolgen voor de juridische status van bezit, handel en gebruik.

Die bijzondere positie komt voort uit de oorsprong van ketamine. Het werd in de jaren zestig ontwikkeld als anestheticum voor operaties, en het wordt nog steeds dagelijks gebruikt in ziekenhuizen, bij de ambulancedienst en in de diergeneeskunde. Het is een geregistreerd geneesmiddel met een erkende medische toepassing. Dat maakt het fundamenteel anders dan stoffen die uitsluitend als recreatieve drug worden gebruikt.

De Geneesmiddelenwet: wat houdt dat in?

De Geneesmiddelenwet regelt alles rondom geneesmiddelen in Nederland: productie, distributie, voorschrijven, afleveren en gebruik. Ketamine is een receptgeneesmiddel (UR-geneesmiddel), wat betekent dat het alleen op recept van een arts verkrijgbaar is. Je kunt het niet vrij kopen bij een apotheek of drogist.

Het verschil met de Opiumwet is juridisch relevant. Stoffen op de Opiumwetlijsten kennen specifieke strafbepalingen voor bezit, handel, productie en invoer. De straffen zijn doorgaans hoger en de handhaving is specifieker ingericht. Voor ketamine gelden de strafbepalingen uit de Geneesmiddelenwet, en die zijn op een aantal punten anders.

Bezit, handel en gebruik: wat zijn de gevolgen?

Bezit zonder recept: Het in bezit hebben van ketamine zonder geldig recept is strafbaar op grond van de Geneesmiddelenwet. Je bent dan in bezit van een geneesmiddel dat je niet is voorgeschreven. De strafmaat is doorgaans lager dan bij Opiumwet-delicten. Bij kleine hoeveelheden voor eigen gebruik kan het Openbaar Ministerie besluiten niet te vervolgen, maar een garantie is dat niet. Politie kan het middel in beslag nemen.

Handel en verkoop: Het verkopen of leveren van ketamine zonder vergunning is een ernstiger vergrijp. De Geneesmiddelenwet verbiedt het zonder vergunning ter hand stellen van receptgeneesmiddelen. Bij grootschalige handel kan het OM ook overgaan tot vervolging voor andere strafbare feiten, zoals deelname aan een criminele organisatie.

Gebruik: Het gebruik zelf is strikt genomen niet strafbaar onder de Geneesmiddelenwet, net zoals het gebruik van Opiumwet-stoffen in Nederland niet strafbaar is (alleen het bezit). Maar om ketamine te gebruiken moet je het wel bezitten, en dat bezit is dus wel strafbaar als je geen recept hebt.

Productie en invoer: Het zonder vergunning produceren of importeren van ketamine is strafbaar. Ketamine mag alleen worden geproduceerd door farmaceutische bedrijven met een fabrikantenvergunning en geïmporteerd door bedrijven met een handelsvergunning.

Waarom staat ketamine niet op de Opiumwet?

Er is de afgelopen jaren meerdere keren gediscussieerd over het plaatsen van ketamine op lijst I of lijst II van de Opiumwet. Het Coordinatiepunt Assessment en Monitoring nieuwe drugs (CAM) heeft hier advies over uitgebracht. Tot nu toe is besloten ketamine niet over te hevelen. De redenen die hiervoor worden aangevoerd zijn onder andere:

• Ketamine heeft een erkende en veelgebruikte medische toepassing. Plaatsing op de Opiumwet zou extra bureaucratische lasten meebrengen voor ziekenhuizen, ambulancediensten en andere zorgverleners die het dagelijks gebruiken.
• De Geneesmiddelenwet biedt al mogelijkheden om handel en bezit aan te pakken.
• Internationaal staat ketamine op de WHO-lijst van essentiële geneesmiddelen, wat plaatsing op een nationale verboden-stoffenlijst compliceerter maakt.

Dit debat is niet afgesloten. Naarmate het recreatief gebruik toeneemt en de gezondheidsschade beter in kaart wordt gebracht, kan de wetgeving veranderen. Er zijn landen, zoals het Verenigd Koninkrijk, waar ketamine wel onder de drugswetgeving valt (Class B).

Medische beschikbaarheid

In de medische praktijk is ketamine breed beschikbaar. Het wordt gebruikt als anestheticum bij operaties (vooral in de spoedeisende geneeskunde en bij kinderen), als pijnstiller bij ernstige pijn, en steeds vaker als behandeling bij therapieresistente depressie. Sinds 2019 is esketamine (de S-variant van ketamine) in Europa goedgekeurd als neusspray onder de merknaam Spravato, specifiek voor therapieresistente depressie.

Het voorschrijven van ketamine voor psychiatrische doeleinden is in Nederland nog geen standaardpraktijk. Het gebeurt voornamelijk in gespecialiseerde klinieken en onderzoekssettings. De behandeling wordt niet in alle gevallen vergoed door de zorgverzekeraar. Het Farmacotherapeutisch Kompas vermeldt de geregistreerde indicaties en de voorwaarden waaronder ketamine mag worden voorgeschreven.

Prevalentie: hoe vaak wordt ketamine gebruikt?

De Nationale Drug Monitor van het Trimbos-instituut geeft het meest betrouwbare beeld van middelengebruik in Nederland. Volgens de meest recente cijfers heeft naar schatting 2 tot 3 procent van de Nederlandse volwassenen (18-64 jaar) ooit ketamine gebruikt. Onder uitgaanders ligt dit percentage aanzienlijk hoger: in sommige uitgaansscenes heeft 15 tot 30 procent ervaring met ketamine.

Het gebruik van ketamine is in het afgelopen decennium toegenomen. In de Antenne-monitor, die middelengebruik in Amsterdam volgt, is een gestage stijging zichtbaar sinds 2010. Ketamine is van een niche-middel in specifieke feestscenes uitgegroeid tot een van de meer gangbare recreatieve drugs onder jongvolwassenen, naast MDMA, cocaïne en cannabis.

Het RIVM signaleert dat ook het aantal gezondheidsincidenten gerelateerd aan ketamine is gestegen. De meldingen bij de spoedeisende hulp en bij het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC) nemen toe, evenals het aantal mensen dat zich meldt bij de verslavingszorg met ketamine als primair middel.

Trends en ontwikkelingen

Verschillende trends zijn zichtbaar in het Nederlandse ketaminelandschap. Ten eerste is er een verschuiving in de gebruikersgroep. Waar ketamine aanvankelijk vooral werd gebruikt in de underground dancescene en bij rave-feesten, is het nu breder verspreid onder jongvolwassenen in stedelijke gebieden.

Ten tweede is de beschikbaarheid toegenomen. Ketamine is relatief makkelijk verkrijgbaar via online kanalen en straathandel. De prijzen zijn in de afgelopen jaren gedaald, wat de drempel voor gebruik verlaagt.

Ten derde groeit de aandacht voor ketamine als geneesmiddel. De goedkeuring van esketamine voor depressie, en de toenemende hoeveelheid onderzoek naar ketamine bij andere psychiatrische aandoeningen, plaatsen het middel in een ander licht dan alleen een partydrug. Dit duale karakter, zowel recreatieve drug als veelbelovend geneesmiddel, maakt de discussie over regulering extra complex.

Historische context

Ketamine werd in 1962 voor het eerst gesynthetiseerd door Calvin Stevens bij Parke-Davis. Het werd in 1970 goedgekeurd als anestheticum in de Verenigde Staten en kort daarna ook in Europa. In Nederland is het al tientallen jaren beschikbaar als geneesmiddel. Het recreatief gebruik begon in de jaren negentig op te komen in de clubscene en nam vanaf 2005 toe.

De Geneesmiddelenwet in zijn huidige vorm dateert van 2007, toen de eerdere Wet op de Geneesmiddelenvoorziening werd vervangen. Ketamine viel ook onder de voorgaande wet al in de categorie receptgeneesmiddelen. De discussie over een mogelijke verhuizing naar de Opiumwet speelt sinds ongeveer 2015, maar heeft tot op heden niet tot wetswijziging geleid.