Ervaringen met ketamine-behandeling: wat zeggen patiënten?

Waarom patiëntervaringen lezen?

Als je overweegt om met je arts te praten over een ketaminebehandeling, wil je waarschijnlijk weten hoe anderen het hebben ervaren. Dat is begrijpelijk. Tegelijk is het goed om te weten dat ervaringen sterk uiteenlopen. Wat voor de ene persoon werkt, hoeft voor de ander niet te gelden. Dit artikel geeft een overzicht van wat in wetenschappelijke studies en kwalitaitieve onderzoeken naar voren komt over patiëntervaringen — niet als advies, maar als achtergrond.

Een kanttekening vooraf: de ervaringen in dit artikel komen uit gepubliceerd wetenschappelijk onderzoek en patiëntenenquêtes. Het zijn geen individuele getuigenissen. We beschrijven patronen en thema’s die onderzoekers hebben geïdentificeerd.

Wat patiënten beschrijven vóór de behandeling

Uit kwalitatief onderzoek van Sumner et al. (2021), gepubliceerd in Journal of Affective Disorders, blijkt dat patiënten voorafgaand aan een ketaminebehandeling vaak een mengeling van hoop en onzekerheid ervaren. Veel deelnemers aan het onderzoek hadden al meerdere behandelingen achter de rug die onvoldoende hadden geholpen: verschillende antidepressiva, psychotherapie, soms elektroconvulsietherapie (ECT).

Deelnemers gaven aan dat ze ketamine als een “laatste optie” zagen. Sommigen hadden twijfels over het middel, mede door de associatie met recreatief gebruik. Anderen waren juist hoopvol vanwege berichten in de media over snelle verbetering. Die verwachtingen — in welke richting dan ook — spelen een rol bij hoe de behandeling wordt ervaren.

Verwachtingsmanagement

Behandelcentra in Nederland besteden daarom aandacht aan verwachtingsmanagement. Vóór de eerste sessie vindt een uitgebreid gesprek plaats waarin de psychiater uitlegt wat er gaat gebeuren, welke bijwerkingen mogelijk zijn en wat realistische verwachtingen zijn. Dit staat beschreven in de richtlijnen van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (NVvP).

Patiënten die goed geïnformeerd zijn over wat ze kunnen verwachten, rapporteren in studies minder angst tijdens de behandeling. Dat betekent niet dat informatie alle onzekerheid wegneemt, maar het kan helpen om de ervaring beter te plaatsen.

Tijdens de behandeling: wat beschrijven patiënten?

De ervaringen tijdens een ketaminebehandeling — of het nu gaat om een infuus of esketamine neusspray — variëren sterk. In de wetenschappelijke literatuur komen enkele terugkerende thema’s naar voren.

Dissociatieve ervaringen

Het meest beschreven effect is dissociatie: een gevoel van loskoppeling van het eigen lichaam of de omgeving. Patiënten beschrijven dit op uiteenlopende manieren. Sommigen spreken van een “dromerig” gevoel, vergelijkbaar met het wegzakken vlak voor het inslapen. Anderen ervaren intensere veranderingen in de waarneming: vertekende beelden, een veranderd tijdsgevoel of het gevoel vanuit een afstand naar zichzelf te kijken.

In de studie van Daly et al. (2018) in het American Journal of Psychiatry rapporteerde ongeveer 60 tot 70 procent van de patiënten enige mate van dissociatie tijdens esketaminebehandeling. De meeste deelnemers beschreven dit als mild tot matig en voorbijgaand — de symptomen namen doorgaans binnen twee uur af.

Misselijkheid en duizeligheid

Naast dissociatie melden patiënten regelmatig misselijkheid, duizeligheid en een licht gevoel in het hoofd. Het Farmacotherapeutisch Kompas vermeldt deze als bekende bijwerkingen van zowel intraveneuze ketamine als esketamine neusspray. In klinische studies stopte een klein percentage patiënten (rond de 5 procent) vanwege bijwerkingen.

Emotionele ervaringen

Sommige patiënten beschrijven emotionele ervaringen tijdens de behandeling: gevoelens van rust, verdriet, opluchting of juist onrust. In kwalitatief onderzoek van Mathai et al. (2020), gepubliceerd in BMC Psychiatry, beschreven patiënten dat ze tijdens de sessie soms toegang kregen tot emoties die ze normaal gesproken vermeden. Dit kon zowel confronterend als waardevol voelen.

Het is goed om te weten dat niet iedereen intense ervaringen rapporteert. Een deel van de patiënten beschrijft de sessie als relatief onopvallend: enige duizeligheid, een vreemd gevoel, en daarna weer helder worden. De intensiteit hangt samen met de dosering, het type toediening en individuele gevoeligheid.

Na de behandeling: eerste dagen en weken

Snelle verbetering — maar niet bij iedereen

In klinische studies rapporteert een deel van de patiënten al binnen 24 tot 48 uur na de eerste behandeling een vermindering van depressieve klachten. De studie van Zarate et al. (2006) in Archives of General Psychiatry was een van de eerste die dit documenteerde: 71 procent van de deelnemers toonde verbetering binnen een dag.

Dat percentage klinkt indrukwekkend, maar er zijn nuances. Ten eerste betreft dit een gecontroleerde studiesetting met geselecteerde deelnemers. Ten tweede ervaren niet alle patiënten verbetering, en bij wie het wel werkt, verschilt de mate van verbetering. En ten derde is het effect bij veel patiënten tijdelijk — de klachten kunnen na dagen of weken terugkeren als er geen vervolgbehandeling plaatsvindt.

Het “raam van mogelijkheden”

Een terugkerend thema in patiëntervaringen is wat onderzoekers een “raam van mogelijkheden” noemen (window of opportunity). Patiënten beschrijven dat de periode na een ketaminebehandeling — wanneer de depressieve klachten tijdelijk verminderd zijn — ruimte biedt om anders naar hun situatie te kijken. Die ruimte kan worden benut in combinatie met psychotherapie.

Wilkinson et al. (2021) beschrijven in The American Journal of Psychiatry dat ketamine het meest effectief lijkt wanneer het wordt gecombineerd met psychotherapie. De verbetering in stemming biedt een periode waarin de patiënt beter in staat is om aan psychologische processen te werken. Dit idee wordt in toenemende mate onderzocht, maar definitieve conclusies zijn er nog niet.

Terugval en herhaalde behandelingen

Een punt dat in ervaringsverhalen regelmatig terugkomt, is de terugval. Na de aanvankelijke verbetering keren de depressieve klachten bij veel patiënten na verloop van tijd terug. De duur van het effect verschilt: bij sommigen houdt de verbetering weken aan, bij anderen slechts dagen.

Dit betekent dat herhaalde behandelingen nodig kunnen zijn. In Nederlandse behandelprotocollen wordt doorgaans gestart met een serie van meerdere sessies (bijvoorbeeld zes infusen in twee tot drie weken), gevolgd door eventuele onderhoudssessies. Hoe lang en hoe vaak verschilt per patiënt en per kliniek.

De rol van de klinische setting

Uit patiëntervaringen komt stelselmatig naar voren dat de omgeving waarin de behandeling plaatsvindt een grote rol speelt. Patiënten die behandeld werden in een rustige, warme ruimte met attent personeel, rapporteren over het algemeen een positievere ervaring dan patiënten in een meer klinische, steriele omgeving.

Nederlandse behandelcentra richten de behandelruimtes doorgaans in met gedimde verlichting, comfortabele stoelen of bedden en de mogelijkheid om naar muziek te luisteren. Een verpleegkundige of arts is altijd aanwezig om de patiënt te monitoren en gerust te stellen als er onrust optreedt.

Begeleiding tijdens de sessie

De aanwezigheid van een begeleider is niet alleen een veiligheidsmatregel, maar draagt ook bij aan de ervaring zelf. Patiënten in het onderzoek van Mathai et al. (2020) gaven aan dat ze zich gesteund voelden door de wetenschap dat er iemand was die de situatie in de gaten hield. Vooral bij dissociatieve ervaringen kan die geruststelling het verschil maken tussen een ervaring die als beangstigend wordt ervaren en een die als beheersbaar geldt.

Nabespreking

Na afloop van de sessie volgt in de meeste Nederlandse klinieken een nabespreking. De patiënt bespreekt met de behandelaar hoe de sessie is verlopen, welke gevoelens of gedachten er waren en hoe het nu gaat. Deze nabespreking helpt bij het verwerken van de ervaring en geeft de behandelaar informatie over eventuele aanpassingen voor volgende sessies.

Ervaringen die minder positief zijn

Niet alle ervaringen zijn positief. Dat eerlijk benoemen hoort bij gebalanceerde voorlichting. In de literatuur en in patiëntenenquêtes komen ook negatieve ervaringen naar voren.

Geen effect

Bij een deel van de patiënten heeft ketamine onvoldoende effect op de depressieve klachten. Schattingen variëren, maar in studies reageert gemiddeld 30 tot 50 procent niet of onvoldoende. Dat kan bijzonder teleurstellend zijn, zeker voor mensen die al veel hebben geprobeerd. Het UMCG benoemt in haar patiënteninformatie dat non-respons voorkomt en dat dit geen falen van de patiënt is.

Onaangename bijwerkingen

Sommige patiënten ervaren de dissociatie als zeer onprettig of angstaanjagend. Hoewel de meeste bijwerkingen tijdelijk zijn, kan de ervaring op het moment zelf intens zijn. Hoofdpijn, vermoeidheid en misselijkheid in de uren na de behandeling worden ook gemeld.

Teleurstelling bij terugval

Patiënten die aanvankelijk verbetering ervaren maar vervolgens terugvallen, beschrijven dit als extra moeilijk. De ervaring om weer te weten “hoe het voelt zonder depressie” en dat gevoel vervolgens te verliezen, kan zwaar zijn. Begeleiding vanuit het behandelteam en psychotherapie zijn in deze fase extra waardevol.

Wat de wetenschap zegt over ervaringen

De wetenschappelijke literatuur over patiëntervaringen met ketaminebehandeling groeit. Een systematische review van McInnes et al. (2022) in Journal of Psychopharmacology analyseerde kwalitatieve studies en identificeerde drie overkoepelende thema’s: (1) de behandeling als een “reset” die ruimte creëert, (2) de worsteling met de tijdelijkheid van het effect, en (3) het belang van context en begeleiding.

De auteurs benadrukken dat kwalitatieve ervaringen waardevol zijn, maar dat ze niet als bewijs voor effectiviteit mogen worden gelezen. Of ketamine werkt bij een specifieke persoon hangt af van vele factoren die een arts individueel moet beoordelen.

Ervaringen met esketamine versus ketamine-infuus

In Nederland worden zowel esketamine neusspray (Spravato) als intraveneuze ketamine-infusen toegepast. Patiëntervaringen met beide vormen overlappen grotendeels, maar er zijn ook verschillen.

Bij esketamine neusspray beschrijven patiënten dat het effect doorgaans iets sneller begint (binnen minuten) en dat de ervaring korter duurt dan bij een infuus. De toediening zelf — neusspray in de neus — wordt door sommigen als onprettig ervaren vanwege een bittere smaak of irritatie.

Bij een ketamine-infuus beschrijven patiënten een geleidelijker begin. Het infuus duurt doorgaans 40 minuten, en het effect bouwt langzaam op. Sommige patiënten geven de voorkeur aan deze geleidelijke opbouw, terwijl anderen het infuus als belastend ervaren.

Directe vergelijkende studies over patiëntervaringen tussen beide toedieningsvormen zijn schaars. De keuze hangt af van de klinische beoordeling, beschikbaarheid en de voorkeuren van arts en patiënt. Meer hierover staat in ons artikel over esketamine versus ketamine.

Samenvatting

Patiëntervaringen met ketaminebehandeling bij depressie lopen sterk uiteen. Een deel ervaart snelle verbetering, een ander deel merkt weinig of geen effect. De klinische setting, begeleiding en verwachtingsmanagement spelen een grote rol in hoe de behandeling wordt beleefd. Dissociatie is de meest genoemde bijwerking, die door de meeste patiënten als mild en voorbijgaand wordt beschreven, maar door sommigen als onprettig wordt ervaren.

Ervaringen van anderen lezen kan helpen om je voor te bereiden op een gesprek met je arts. Maar het vervangt dat gesprek niet. Of een ketaminebehandeling bij jou past, kan alleen een behandelaar beoordelen op basis van jouw specifieke situatie.