Ketamine en het hart: effecten op bloeddruk en hartslag

Ketamine en het cardiovasculaire systeem

Ketamine is oorspronkelijk ontwikkeld als anestheticum en wordt sinds de jaren zestig wereldwijd gebruikt in operatiekamers en op spoedeisende hulpafdelingen. Een van de redenen waarom artsen ketamine waarderen als narcosemiddel is dat het, in tegenstelling tot veel andere anesthetica, de bloeddruk en hartslag niet verlaagt maar juist verhoogt. In situaties zoals traumazorg of bij patiënten in shock kan dat een voordeel zijn. Maar diezelfde eigenschap maakt ketamine ook een risico voor mensen met bestaande hartproblemen, hoge bloeddruk of vaatziekten.

Dit artikel beschrijft wat er met je hart en bloedvaten gebeurt als je ketamine gebruikt, welke risico's dat meebrengt, en waarom die effecten bij medisch gebruik worden gemonitord. Het doel is informeren, niet adviseren. Heb je zorgen over je hart of bloeddruk in combinatie met ketamine? Bespreek dat met je huisarts of behandelaar.

Hoe ketamine de bloeddruk en hartslag beïnvloedt

Ketamine stimuleert het sympathische zenuwstelsel. Dat is het deel van je autonome zenuwstelsel dat verantwoordelijk is voor de zogeheten vecht-of-vluchtreactie. Door die stimulatie komt er meer noradrenaline vrij, een stof die bloedvaten vernauwd en het hart sneller laat kloppen. Het resultaat is een stijging van zowel de bloeddruk als de hartslag.

Volgens het Farmacotherapeutisch Kompas kan ketamine de systolische bloeddruk (bovendruk) met 20 tot 40 mmHg verhogen. De hartslag kan met 15 tot 25 slagen per minuut toenemen. Die effecten treden snel op, meestal binnen enkele minuten na toediening, en houden aan zolang de ketamine actief is in het lichaam. Bij intraveneuze toediening in een klinische setting piek het effect na 5 tot 15 minuten en neemt het binnen een uur geleidelijk af.

Het NVIC (Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum) beschrijft dat bij hogere doseringen de bloeddrukverhoging sterker kan zijn. Bovendien is de reactie bij elke persoon anders. Factoren zoals lichaamsgewicht, bestaande gezondheidsproblemen, stress en het gebruik van andere middelen spelen allemaal een rol.

Waarom dit voor de meeste gezonde mensen beheersbaar is

Bij jonge, gezonde mensen zonder hart- of vaatziekten is een tijdelijke stijging van bloeddruk en hartslag doorgaans niet gevaarlijk. Het lichaam kan die verandering opvangen. Daarom wordt ketamine in de anesthesiologie juist gewaardeerd bij patiënten zonder cardiovasculaire voorgeschiedenis: het risico op een gevaarlijke bloeddrukdaling tijdens de narcose is kleiner dan bij sommige andere middelen.

Maar dat betekent niet dat de cardiovasculaire effecten onschuldig zijn. Herhaald gebruik kan het hart en de bloedvaten op den duur extra belasten. En bij mensen die niet weten dat ze hoge bloeddruk of een hartaandoening hebben, kan ketamine klachten uitlokken die anders misschien niet of later zouden zijn opgetreden.

Risicogroepen: voor wie zijn cardiovasculaire effecten gevaarlijk?

Het Farmacotherapeutisch Kompas noemt een aantal situaties waarin ketamine gecontra-indiceerd is of alleen met uiterste voorzichtigheid mag worden gebruikt vanwege de cardiovasculaire effecten. Dit betreft onder andere:

• Onbehandelde of slecht gereguleerde hoge bloeddruk (hypertensie). Als je bloeddruk al verhoogd is, kan de extra stijging door ketamine gevaarlijk worden. Bloeddrukken boven de 180/120 mmHg (een hypertensieve crisis) kunnen leiden tot schade aan organen, waaronder het hart, de nieren en de hersenen.
• Coronaire hartziekten. Bij vernauwde kransslagaders vergroot een hogere bloeddruk en hartslag de zuurstofbehoefte van het hart, terwijl de aanvoer beperkt is. Dat kan leiden tot pijn op de borst (angina pectoris) of in het ergste geval een hartinfarct.
• Hartfalen. Een hart dat al moeite heeft met rondpompen van bloed kan de extra belasting door ketamine moeilijk aan. Dit kan leiden tot verergering van klachten zoals kortademigheid en vochtophoping.
• Aneurysma's (vaatverwijdingen). Een plotselinge stijging van de bloeddruk kan bij een bestaand aneurysma, bijvoorbeeld in de aorta, leiden tot een scheur. Dit is een levensbedreigende situatie.
• Recente beroerte (CVA). Na een beroerte is het cardiovasculaire systeem kwetsbaar. Een plotselinge bloeddrukstijging vergroot het risico op een nieuwe beroerte.
• Hartritmestoornissen. Ketamine kan het hartritme beïnvloeden. Bij mensen met bestaande ritmestoornissen, zoals boezemfibrilleren of een lang QT-syndroom, kan dat problematisch zijn.

Deze contra-indicaties gelden zowel voor medisch als voor recreatief gebruik van ketamine. Het verschil is dat bij medisch gebruik een arts vooraf screent op deze aandoeningen en de patiënt tijdens de behandeling wordt gemonitord. Buiten de kliniek ontbreekt die screening en monitoring volledig.

Monitoring tijdens medische ketaminebehandeling

Bij een ketamine-infuus in een kliniek of bij toediening van esketamine neusspray (Spravato) wordt de patiënt standaard cardiovasculair gemonitord. Het European Medicines Agency (EMA) schrijft voor dat bij Spravato de bloeddruk wordt gemeten voor toediening, na 40 minuten en nogmaals als de bloeddruk klinisch verantwoord is. De patiënt blijft minimaal twee uur onder observatie na elke behandeling.

In de praktijk betekent dat: een bloeddrukmeter om de arm, soms een saturatiemeter op de vinger, en een verpleegkundige of arts in de buurt. Als de bloeddruk te hoog wordt, kan de behandelaar ingrijpen met bloeddrukverlagende medicatie of besluiten de behandeling te stoppen.

Bij het ketamine-infuus, dat langer duurt (meestal 40 tot 60 minuten), wordt de bloeddruk doorgaans meerdere keren gemeten. In sommige klinieken wordt ook een ECG-monitor gebruikt om het hartritme te volgen. Die mate van monitoring verschilt per kliniek en per patiënt, afhankelijk van de individuele risicofactoren.

Cardiovasculaire risico's bij recreatief gebruik

Bij recreatief gebruik van ketamine is er geen monitoring, geen voorafgaande screening en geen arts die kan ingrijpen als er iets misgaat. Dat maakt de cardiovasculaire risico's groter en minder voorspelbaar.

Een bijkomend probleem is dat veel mensen niet weten of ze hoge bloeddruk hebben. Hypertensie wordt niet voor niets de "stille moordenaar" genoemd: je voelt er vaak niets van totdat er iets ernstigs gebeurt. Volgens het RIVM heeft ongeveer een op de drie volwassen Nederlanders een verhoogde bloeddruk, en een aanzienlijk deel weet dat niet. Wie onbewust hoge bloeddruk heeft en ketamine gebruikt, loopt een groter risico dan iemand die dat wel weet.

Daarnaast maakt de context van recreatief gebruik het risico minder beheersbaar. Factoren die de cardiovasculaire belasting verder verhogen zijn onder meer:

• Combinatie met andere middelen. Stimulerende middelen zoals cocaïne en amfetamine verhogen ook de bloeddruk en hartslag. In combinatie met ketamine kan die dubbele belasting gevaarlijk worden. Alcohol verlaagt het bewustzijn, waardoor alarmsignalen van het hart minder snel worden opgemerkt.
• Uitdroging en oververhitting. Op festivals of in clubs, waar het warm is en mensen minder drinken, is het hart al extra belast. Ketamine voegt daar een bloeddrukstijging aan toe.
• Onbekende zuiverheid en dosering. Straatketamine kan verontreinigingen bevatten of sterker zijn dan verwacht. Een onverwacht hoge dosis geeft een sterkere cardiovasculaire reactie.
• Stress en paniek. De dissociatieve effecten van ketamine kunnen angst of paniek veroorzaken, wat op zichzelf de bloeddruk en hartslag verder opdrijft.

Alarmsignalen: wanneer is er iets mis?

Het is niet altijd makkelijk om te herkennen wanneer de cardiovasculaire effecten van ketamine gevaarlijk worden. Sommige signalen wijzen op een situatie waarin directe medische hulp nodig is:

• Zware pijn op de borst of een drukkend gevoel
• Uitstralende pijn naar de kaak, arm of rug
• Ernstige kortademigheid
• Onregelmatige hartslag die lang aanhoudt of gepaard gaat met duizeligheid
• Plotselinge eenzijdige verlamming of spraakproblemen (tekenen van een beroerte)
• Verlies van bewustzijn

Bij elk van deze signalen geldt: bel 112. Vertel de hulpdiensten wat er is gebruikt. Dat is niet strafbaar en het helpt het ambulancepersoneel om de juiste behandeling te starten.

Langetermijneffecten op hart en bloedvaten

Over de langetermijneffecten van regelmatig ketaminegebruik op het cardiovasculaire systeem is nog relatief weinig onderzoek gedaan. De meeste studies richten zich op de bekende schade aan de blaas en het urinewegsysteem. Maar er zijn aanwijzingen dat herhaald gebruik het hart en de bloedvaten extra belast.

Chronisch verhoogde bloeddruk, zelfs als die steeds tijdelijk is, draagt bij aan slijtage van de bloedvaten (atherosclerose). Een hart dat regelmatig harder moet werken, kan op den duur minder efficiënt gaan pompen. Dit zijn geen acute effecten die je meteen merkt, maar risico's die zich over maanden en jaren opbouwen.

Een studie gepubliceerd in het British Journal of Anaesthesia (Li et al., 2014) onderzocht de cardiovasculaire effecten van chronisch ketaminegebruik bij een groep regelmatige gebruikers in Hong Kong. De onderzoekers vonden dat frequente gebruikers vaker klachten rapporteerden die gerelateerd waren aan het hart, al was het moeilijk om die klachten uitsluitend aan ketamine toe te schrijven. De groep gebruikte vaak ook andere middelen, wat het beeld vertroebelt.

Ketamine versus andere anesthetica: de cardiovasculaire vergelijking

Wat ketamine uniek maakt in vergelijking met andere narcosemiddelen, is juist dat het het hart en de bloedvaten stimuleert in plaats van onderdrukt. Middelen zoals propofol en barbituraten verlagen de bloeddruk, wat bij sommige patiënten riskant is. Ketamine doet het tegenovergestelde.

In de spoedeisende geneeskunde is dat een voordeel. Bij een patiënt met ernstig bloedverlies of een lage bloeddruk door shock, wil je geen anestheticum dat de bloeddruk verder verlaagt. Ketamine biedt dan een veiliger alternatief. Het Farmacotherapeutisch Kompas beschrijft dit als een van de indicaties voor ketamine als anestheticum.

Maar datzelfde voordeel wordt een nadeel bij patiënten met een te hoge bloeddruk, hart- of vaataandoeningen, of een verhoogd risico op beroerte. De keuze voor ketamine als narcosemiddel of als behandeling bij depressie wordt daarom altijd individueel afgewogen, op basis van de cardiovasculaire voorgeschiedenis van de patiënt.

Wat betekent dit voor ketaminebehandeling bij depressie?

De cardiovasculaire effecten zijn ook relevant voor de toenemende toepassing van ketamine en esketamine als behandeling bij therapieresistente depressie. In de praktijk betekent dit dat patiënten met ongecontroleerde hoge bloeddruk, recente hartinfarcten of instabiel hartfalen doorgaans worden uitgesloten van deze behandeling.

Het EMA-beoordelingsrapport voor Spravato (esketamine neusspray) beschrijft dat patiënten met een bloeddruk boven 140/90 mmHg voor aanvang van de behandeling extra zorgvuldig moeten worden beoordeeld. Als de bloeddruk na toediening stijgt boven de 180/110 mmHg, moet de behandelaar direct handelen.

Dat wil niet zeggen dat iedereen met enige vorm van bloeddrukverhoging is uitgesloten. Patiënten met goed gereguleerde hypertensie, die bloeddrukmedicatie gebruiken en onder controle staan van een arts, kunnen soms wel in aanmerking komen. Maar die afweging maakt de behandelaar, niet de patiënt zelf.

Schadereductie en praktische overwegingen

Ketamine.nl geeft geen gebruiksinstructies. Wel willen we duidelijk zijn over de risico's, zodat mensen die ketamine gebruiken of overwegen beter geïnformeerd zijn.

Als je weet dat je een hartaandoening hebt, hoge bloeddruk of een familiegeschiedenis van hart- en vaatziekten, dan is het gebruik van ketamine buiten medisch toezicht extra riskant. Het ontbreken van monitoring betekent dat niemand kan ingrijpen als de bloeddruk gevaarlijk hoog wordt.

Regelmatig je bloeddruk laten meten bij de huisarts is sowieso verstandig. Veel huisartspraktijken bieden dit gratis aan. Als je weet hoe je bloeddruk ervoor staat, kun je een beter geïnformeerde afweging maken over de risico's die je neemt.

Maak je je zorgen over je hart na ketaminegebruik? Bespreek dat met je huisarts. Een arts kan je bloeddruk meten, een ECG maken en beoordelen of er verder onderzoek nodig is. Je hoeft je niet te schamen. Artsen zijn gebonden aan hun beroepsgeheim.