Ketamine combineren met andere middelen: gevaren

Polydrugsgebruik: waarom combinaties gevaarlijker zijn

Polydrugsgebruik — het gelijktijdig of kort na elkaar gebruiken van meerdere psychoactieve stoffen — is een van de belangrijkste risicofactoren bij drugsincidenten in Nederland. Het NVIC (Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum) registreert dat bij een aanzienlijk deel van de ernstige intoxicaties met ketamine ook andere middelen in het spel zijn. De Nationale Drug Monitor van het Trimbos-instituut bevestigt dit beeld: ketamine wordt op festivals en in het nachtleven vaak gecombineerd met alcohol, MDMA, GHB, cocaïne of lachgas.

Het gevaar van combinaties zit in de onvoorspelbare interactie tussen stoffen. Twee middelen die elk op zichzelf een bepaald risico hebben, kunnen samen een veel groter risico opleveren dan de som van de delen. Dat geldt vooral wanneer middelen vergelijkbare effecten hebben (twee dempende stoffen, twee stimulerende stoffen) of wanneer het ene middel de bijwerkingen van het andere versterkt.

Dit artikel beschrijft de risico's van de meest voorkomende combinaties met ketamine. We geven geen gebruiksinstructies. De informatie is bedoeld om mensen bewust te maken van de gevaren, en om te weten wat te doen als het misgaat.

Ketamine en alcohol

De combinatie van ketamine en alcohol is een van de meest voorkomende en een van de gevaarlijkste. Beide middelen dempen het centrale zenuwstelsel, maar op verschillende manieren. Alcohol onderdrukt de ademhalingsfunctie en verlaagt het bewustzijn. Ketamine veroorzaakt dissociatie en kan bij hogere doseringen leiden tot bewusteloosheid.

Samen verhogen ze het risico op:

• Ademhalingsdepressie. Alcohol verlaagt de ademhalingsaandrijving. Ketamine kan de luchtweg bemoeilijken doordat de spieren in de keel ontspannen. Samen kan dit leiden tot een gevaarlijk trage of oppervlakkige ademhaling.
• Braken en aspiratie. Ketamine veroorzaakt bij sommige mensen misselijkheid en braken. Alcohol versterkt dat effect. Als iemand bewusteloos is en moet overgeven, bestaat er een risico dat braaksel in de luchtwegen terechtkomt (aspiratie). Dat kan leiden tot verstikking of longontsteking.
• Bewusteloosheid. Beide middelen verlagen het bewustzijn. In combinatie kan iemand sneller en dieper bewusteloos raken dan bij elk middel afzonderlijk. In die toestand kan de persoon zichzelf niet beschermen tegen valgevaar, onderkoeling of andere gevaren.
• Geheugenverlies. Zowel ketamine als alcohol tasten het geheugen aan. In combinatie kan er sprake zijn van volledige blackouts, periodes waarvan iemand achteraf niets meer weet. Dat maakt de persoon kwetsbaar voor ongelukken, diefstal en seksueel geweld.

Het Trimbos-instituut en Unity noemen de combinatie van ketamine en alcohol consequent als een van de riskantste combinaties in het uitgaansleven.

Ketamine en GHB

GHB (gammahydroxyboterzuur) is op zichzelf al een middel met een smalle marge tussen de gewenste effecten en een gevaarlijke overdosis. In combinatie met ketamine wordt die marge nog smaller.

Beide middelen zijn sterk dempend. GHB onderdrukt het ademhalingscentrum in de hersenstam en kan in te hoge doseringen leiden tot coma. Ketamine versterkt die ademhalingsdepressie en voegt dissociatie toe, waardoor de persoon minder goed in staat is om op alarmsignalen van het lichaam te reageren.

De risico's van deze combinatie zijn:

• Diepe bewusteloosheid (coma). De combinatie kan leiden tot een zodanig diepe bewusteloosheid dat de persoon niet meer op pijn of aanspreken reageert.
• Ademstilstand. Bij zware intoxicatie kan de ademhaling volledig stoppen. Zonder onmiddellijke hulp is dit dodelijk.
• Braken in bewusteloze toestand. Net als bij alcohol vergroot GHB het risico op braken. In combinatie met de bewusteloosheid door ketamine is het aspiratierisico groot.

Het NVIC beschrijft dat de combinatie ketamine-GHB regelmatig wordt gezien bij ernstige drugsincidenten die op de spoedeisende hulp belanden. De behandeling is dan gericht op het stabiliseren van de ademhaling en het bewaken van de vitale functies.

Ketamine en opiaten

Opiaten (zoals heroïne, oxycodon, fentanyl of tramadol) zijn sterke pijnstillers die de ademhaling onderdrukken. In combinatie met ketamine is het risico op ademhalingsdepressie verhoogd. Hoewel ketamine zelf minder ademhalingsdepressie veroorzaakt dan opiaten, versterkt het de verdovende effecten en vermindert het het vermogen om ademhalingsproblemen op te merken.

De risico's zijn vergelijkbaar met die bij GHB: diepe bewusteloosheid, ademhalingsdepressie en aspiratie. Fentanyl, dat soms wordt aangetroffen in straatdrugs zonder dat de gebruiker dat weet, maakt deze combinatie extra gevaarlijk. Al kleine hoeveelheden fentanyl kunnen in combinatie met ketamine dodelijk zijn.

Ketamine en benzodiazepines

Benzodiazepines (zoals diazepam, oxazepam, alprazolam) zijn kalmerende middelen die vaak worden voorgeschreven bij angst en slaapproblemen. In combinatie met ketamine versterken ze de dempende effecten op het centrale zenuwstelsel.

Dat leidt tot vergelijkbare risico's als bij de combinatie met alcohol en GHB: versterkte bewustzijnsdaling, ademhalingsdepressie en het risico op aspiratie bij braken. Daarnaast kan de combinatie leiden tot ernstige verwardheid en geheugenproblemen die aanzienlijk langer aanhouden dan bij elk middel afzonderlijk.

Het Farmacotherapeutisch Kompas vermeldt dat gelijktijdig gebruik van ketamine met andere centraal dempende stoffen, waaronder benzodiazepines, het risico op ernstige bijwerkingen verhoogt.

Ketamine en stimulanten (cocaïne, amfetamine, MDMA)

De combinatie van ketamine met stimulerende middelen levert een ander type risico op dan de combinaties met dempende stoffen. Hier gaat het vooral om cardiovasculaire overbelasting.

Ketamine verhoogt de bloeddruk en hartslag door stimulatie van het sympathisch zenuwstelsel. Cocaïne, amfetamine en MDMA doen dat ook, elk via een eigen mechanisme. In combinatie kan de belasting op het hart en de bloedvaten sterk oplopen.

De risico's zijn onder meer:

• Hoge bloeddruk (hypertensieve crisis). Een bloeddruk die zo hoog oploopt dat er schade aan organen kan ontstaan.
• Hartritmestoornissen. Zowel cocaïne als ketamine kunnen het hartritme beïnvloeden. In combinatie vergroot dat het risico op gevaarlijke ritmestoornissen.
• Oververhitting (hyperthermie). MDMA verhoogt de lichaamstemperatuur. Ketamine vermindert het bewustzijn van lichamelijke signalen. Samen kan dat leiden tot een gevaarlijk hoge lichaamstemperatuur, zeker in een warme omgeving.
• Psychotische symptomen. Zowel ketamine als stimulanten kunnen psychotische symptomen uitlokken, zoals paranoia, hallucinaties en verwardheid. In combinatie is dat risico groter.

Ketamine en lachgas

Lachgas (distikstofmonoxide, N2O) is een van de middelen die het vaakst worden gecombineerd met ketamine in het Nederlandse uitgaansleven. Beide middelen hebben dissociatieve effecten en in combinatie versterken ze elkaars werking.

De risico's van deze combinatie zijn:

• Zuurstoftekort. Lachgas verdringt zuurstof in de longen. In combinatie met de ademhalingsdepressie die ketamine kan veroorzaken, vergroot dat het risico op een te lage zuurstofverzadiging in het bloed.
• Verlies van bewustzijn. Beide middelen kunnen het bewustzijn verlagen. Samen kan dat leiden tot een plotselinge, onverwachte bewusteloosheid.
• Valgevaar. De combinatie tast de motoriek en het evenwicht extra aan. In combinatie met een plotselinge bewusteloosheid is het risico op vallen en hoofdletsel groot.

Ketamine en cannabis

Cannabis wordt soms gecombineerd met ketamine om de ervaring te verlengen of te intensiveren. De combinatie vergroot het risico op:

• Versterkte dissociatie en verwardheid. Beide middelen veranderen de perceptie. Samen kan dat leiden tot intense verwardheid, angst en desoriëntatie.
• Cardiovasculaire belasting. Cannabis verhoogt de hartslag. In combinatie met de bloeddrukverhoging door ketamine is er een extra belasting op het hart.
• Misselijkheid en braken. Beide middelen kunnen misselijkheid veroorzaken. Samen is de kans groter.

Hoewel deze combinatie over het algemeen minder acuut levensgevaarlijk is dan de combinaties met opiaten, GHB of alcohol, is ze niet zonder risico.

Wat doe je in een noodsituatie?

Als iemand na het combineren van ketamine met andere middelen in de problemen komt, zijn er duidelijke stappen die je kunt nemen:

• Bel 112 als iemand niet ademt, onregelmatig ademt, niet reageert op aanspreken of pijn, een toeval heeft, blauwe lippen of nagels heeft, of als je twijfelt.
• Leg de persoon in de stabiele zijligging als hij of zij bewusteloos is maar wel ademt. Dit voorkomt verstikking bij braken.
• Vertel de hulpdiensten wat er is gebruikt. Welke middelen, hoeveel, wanneer. Dit is niet strafbaar en het kan het verschil maken in de behandeling.
• Blijf bij de persoon. Laat iemand die onder invloed is nooit alleen.
• Geef geen water of voedsel aan iemand die niet bij bewustzijn is.
• Houd de persoon warm als het koud is. Onderkoeling is een reëel risico bij bewusteloosheid in buitenomgevingen.

Het grotere plaatje: waarom polydrugsgebruik toeneemt

De toename van polydrugsgebruik hangt samen met de bredere beschikbaarheid van middelen, de normalisering van drugsgebruik in bepaalde sociale kringen en het gebrek aan kennis over specifieke combinatierisico's. Veel gebruikers schatten de risico's van combinaties verkeerd in, mede doordat ze de individuele effecten van elk middel kennen maar de interacties niet overzien.

Het Trimbos-instituut pleit al jaren voor betere voorlichting over combinatierisico's. Organisaties als Unity bieden op festivals en in het nachtleven informatie en testmogelijkheden. Die voorlichting vervangt niet de risico's, maar helpt mensen om beter geïnformeerde keuzes te maken.

Als je regelmatig meerdere middelen combineert en merkt dat je daar moeilijk mee kunt stoppen, kan dat een teken zijn van problematisch gebruik. De huisarts of verslavingszorg kan je helpen om dat patroon te doorbreken.