Bijwerkingen van ketamine: korte en lange termijn

Bijwerkingen zijn afhankelijk van context

Elk geneesmiddel heeft bijwerkingen, en ketamine is geen uitzondering. Maar het risicoprofiel van ketamine hangt sterk af van de context. Bij medisch gebruik onder toezicht van een arts, met gecontroleerde doseringen en monitoring, zijn de meeste bijwerkingen mild en van korte duur. Bij herhaald recreatief gebruik, zonder toezicht en met onbekende doseringen, kunnen de bijwerkingen ernstig en soms blijvend zijn.

Dit artikel geeft een overzicht van de bekende bijwerkingen, ingedeeld naar korte termijn (acuut), middellange termijn en lange termijn. We maken waar relevant onderscheid tussen medisch en recreatief gebruik.

Acute bijwerkingen (korte termijn)

Acute bijwerkingen treden op tijdens of kort na het gebruik van ketamine. De meeste daarvan zijn tijdelijk en verdwijnen binnen enkele uren. Het Farmacotherapeutisch Kompas en de bijsluiter van Spravato (esketamine neusspray) noemen de volgende veel voorkomende acute effecten:

Dissociatie. Het meest kenmerkende effect van ketamine is dissociatie: een gevoel van onthechting van je lichaam, je omgeving of je gedachten. Dit kan variëren van mild (een "zweverig" gevoel) tot zeer intens (het gevoel volledig losgekoppeld te zijn van de werkelijkheid, soms aangeduid als de "k-hole" bij hogere doseringen). Bij medische doseringen is dit effect doorgaans mild en verdwijnt het binnen een tot twee uur.

Misselijkheid en braken. Een veelvoorkomende bijwerking, zowel bij medisch als bij recreatief gebruik. Bij medische behandelingen wordt soms een anti-emeticummiddel gegeven om dit te voorkomen. Bij recreatief gebruik is braken een risico, vooral in combinatie met een verminderd bewustzijn: het risico op verslikking (aspiratie) is dan aanwezig.

Bloeddrukstijging. Ketamine veroorzaakt een tijdelijke stijging van de bloeddruk en hartslag. Bij gezonde personen en gecontroleerde doseringen is dit zelden problematisch, maar bij mensen met bestaande hart- en vaatziekten kan het risicovol zijn. Dit is een van de redenen waarom bloeddruk en hartslag worden gemonitord tijdens medische ketaminebehandelingen.

Duizeligheid en desoriëntatie. Veel gebruikers ervaren duizeligheid, moeite met lopen en verminderde coördinatie. Bij hogere doseringen kan volledige immobiliteit optreden. Dit verhoogt het risico op vallen en ongelukken.

Visuele en auditieve verstoringen. Ketamine kan waarnemingsveranderingen veroorzaken: objecten kunnen vervormd lijken, geluiden kunnen anders klinken en de tijdsbeleving kan veranderen. Bij medische doseringen zijn deze effecten doorgaans mild.

Angst en paniek. Niet iedereen ervaart ketamine als prettig. Een deel van de gebruikers, zowel bij medisch als bij recreatief gebruik, ervaart angst, onrust of paniek tijdens de dissociatieve fase. Dit komt vaker voor bij hogere doseringen en bij mensen die niet voorbereid zijn op de effecten.

Middellange termijn bijwerkingen

Bij herhaald gebruik, of dat nu medisch of recreatief is, kunnen bijwerkingen optreden die langer aanhouden dan het acute effect van een enkele dosis.

Urinewegklachten. Een van de meest bekende middellange termijn bijwerkingen is schade aan de urinewegen. Gebruikers kunnen last krijgen van frequenter plassen, pijn bij het plassen, bloed in de urine en een verminderde blaascapaciteit. Dit wordt ketamine-geïnduceerde cystitis genoemd. Het Trimbos-instituut waarschuwt dat deze klachten al kunnen optreden bij regelmatig gebruik over een periode van enkele maanden. Bij medische behandelingen met lage doseringen zijn urinewegklachten zeldzaam, maar ze worden wel gemonitord.

Cognitieve effecten. Onderzoek laat zien dat herhaald ketaminegebruik het geheugen en de concentratie kan beïnvloeden. Met name het werkgeheugen en het episodisch geheugen lijken gevoelig. Morgan et al. (2010) toonden aan dat frequente ketaminegebruikers slechter presteerden op geheugentaken in vergelijking met niet-gebruikers. Of deze effecten volledig omkeerbaar zijn na stoppen, is niet geheel duidelijk.

Stemmingsveranderingen. Paradoxaal genoeg kan een middel dat in lage doseringen stemmingsverbeterend werkt, bij herhaald recreatief gebruik juist leiden tot stemmingsklachten. Sommige gebruikers rapporteren somberheid, prikkelbaarheid of emotionele afvlakking in de periodes tussen gebruik.

Tolerantieopbouw. Bij herhaald gebruik bouwt het lichaam tolerantie op voor ketamine. Dat betekent dat steeds hogere doseringen nodig zijn om hetzelfde effect te bereiken. Tolerantieopbouw is een risicofactor voor toenemende bijwerkingen, omdat hogere doseringen meer belastend zijn voor het lichaam.

Lange termijn bijwerkingen

De ernstigste bijwerkingen van ketamine worden gezien bij langdurig, herhaald gebruik, voornamelijk in de context van recreatief gebruik. Bij medisch gebruik onder toezicht zijn langetermijnbijwerkingen minder goed gedocumenteerd, omdat het langetermijnonderzoek beperkt is.

Blaasschade (ketaminecystitis). Bij langdurig, frequent gebruik kan ketamine de blaaswand ernstig beschadigen. De blaas kan krimpen, littekenweefsel kan vormen en in extreme gevallen is chirurgische reconstructie nodig. Shahani et al. (2007) beschreven als eersten dit syndroom in de medische literatuur. Het Trimbos-instituut meldt dat jonge gebruikers in Nederland toenemend met deze klachten bij de huisarts komen. De schade is niet altijd volledig omkeerbaar, zelfs na stoppen met gebruik.

Lever- en galwegschade. Langdurig gebruik van ketamine kan leiden tot verhoogde leverwaarden en schade aan de galwegen. Patiënten kunnen galwegverwijding en cholangitis (ontsteking van de galwegen) ontwikkelen. Dit wordt gezien bij chronische, hoge doseringen en is zeldzaam bij medisch gebruik.

Psychologische afhankelijkheid. Ketamine veroorzaakt geen klassieke fysieke afhankelijkheid met ernstige ontwenningsverschijnselen zoals bij opioïden of alcohol. Maar het kan wel psychologische afhankelijkheid veroorzaken: een sterk verlangen om te gebruiken, moeite met stoppen en gebruik ondanks negatieve gevolgen. Het RIVM classificeert het afhankelijkheidspotentieel van ketamine als matig.

Neurotoxiciteit. Dieronderzoek heeft laten zien dat langdurige blootstelling aan ketamine kan leiden tot schade aan neuronen, met name in de prefrontale cortex en hippocampus. Of dit direct vertaalbaar is naar menselijk gebruik bij de doseringen die voorkomen bij recreatief gebruik, is nog onderwerp van onderzoek. Bij medische doseringen is neurotoxiciteit niet aangetoond.

Het verschil tussen medisch en recreatief risico

De risico's van ketamine zijn niet voor iedereen gelijk. Bij medisch gebruik zijn de doseringen lager en gecontroleerd, de frequentie is beperkt (meestal een serie van vier tot zes behandelingen met onderhoudssessies), er is medisch toezicht en er wordt gescreend op contra-indicaties. Onder deze omstandigheden zijn de meeste bijwerkingen mild en beheersbaar.

Bij recreatief gebruik is de situatie fundamenteel anders. De doseringen zijn vaak hoger en onbekend (zeker bij niet-geteste middelen), het gebruik kan dagelijks of wekelijks zijn, er is geen medisch toezicht en er wordt niet gescreend op voorbestaande aandoeningen. Onder deze omstandigheden neemt het risico op ernstige bijwerkingen sterk toe.

Het Trimbos-instituut benadrukt dat de ernst van bijwerkingen een dosis-responsrelatie volgt: hoe meer je gebruikt en hoe vaker, hoe groter het risico. Dit geldt met name voor blaasschade, cognitieve effecten en afhankelijkheid.

Wanneer medische hulp zoeken?

Niet alle bijwerkingen vereisen onmiddellijke medische hulp, maar er zijn situaties waarin je direct actie moet ondernemen.

Bel 112 bij: bewusteloosheid, ademhalingsproblemen, ernstige pijn op de borst, langdurig braken met het risico op aspiratie, of een allergische reactie (zwelling van gezicht of keel, ernstige huiduitslag).

Neem contact op met je huisarts bij: aanhoudende buikpijn, bloed in de urine, pijn bij het plassen, frequenter moeten plassen, aanhoudende geheugenproblemen, somberheid die niet overgaat, of het gevoel dat je niet kunt stoppen met gebruiken.

Bel 113 bij crisis of suïcidale gedachten. Je kunt ook chatten via 113.nl. Dit is anoniem en gratis.

Bijwerkingen bij specifieke groepen

Bepaalde groepen lopen een hoger risico op bijwerkingen. Mensen met bestaande hart- en vaatziekten zijn gevoeliger voor de cardiovasculaire effecten van ketamine. Mensen met een voorgeschiedenis van psychotische stoornissen kunnen bij gebruik van ketamine een psychotische episode doormaken. Het Farmacotherapeutisch Kompas noemt onbehandelde hypertensie en een geschiedenis van psychose als contra-indicaties.

Jongeren vormen een bijzondere risicogroep. Hun hersenen zijn nog in ontwikkeling, en de effecten van ketamine op de zich ontwikkelende hersenen zijn niet goed onderzocht. Dieronderzoek wijst op mogelijke schade, maar humane langetermijnstudies bij jongeren ontbreken. Het Trimbos-instituut signaleert een toename van ketaminegebruik onder jongeren in Nederland en waarschuwt voor de risico's.

Zwangere vrouwen mogen geen ketamine gebruiken. Er zijn aanwijzingen uit dieronderzoek dat ketamine schadelijk kan zijn voor de ontwikkeling van de foetus. Ketamine wordt in de medische praktijk niet voorgeschreven aan zwangere vrouwen, behalve in uitzonderlijke situaties in de anesthesie.

Wat betekent dit voor jou?

Als je een medische ketaminebehandeling overweegt, bespreek de bijwerkingen dan uitgebreid met je behandelaar. Vraag naar de monitoring die plaatsvindt, de bijwerkingen die je kunt verwachten en wat je moet doen als je iets merkt dat niet goed voelt. Een goede kliniek neemt hier de tijd voor en screent op contra-indicaties voordat de behandeling begint.

Als je ketamine gebruikt buiten een medische setting en je maakt je zorgen over bijwerkingen, dan is je huisarts de eerste stap. Je hoeft niet bang te zijn om eerlijk te zijn over je gebruik: artsen hebben een beroepsgeheim en zijn er om je te helpen, niet om je te veroordelen.