Is ketamine verslavend? De feiten op een rij

Het korte antwoord

Ja, ketamine kan verslavend zijn. Het verslavingspotentieel van ketamine is lager dan dat van stoffen als heroïne, cocaïne of alcohol, maar het is er wel degelijk. Vooral bij regelmatig recreatief gebruik kan psychische afhankelijkheid ontstaan. Het Trimbos-instituut classificeert ketamine als een stof met een matig verslavingsrisico.

Dat “matig” betekent niet dat het risico verwaarloosbaar is. Het betekent dat niet iedereen die ketamine gebruikt afhankelijk wordt, maar dat het bij een deel van de mensen wel degelijk gebeurt — met soms ingrijpende gevolgen voor gezondheid, relaties en dagelijks functioneren.

Psychische versus lichamelijke afhankelijkheid

Bij verslaving maken wetenschappers onderscheid tussen psychische en lichamelijke afhankelijkheid. Dit onderscheid helpt om te begrijpen hoe ketamineafhankelijkheid werkt.

Psychische afhankelijkheid

Psychische afhankelijkheid houdt in dat iemand een sterke drang ervaart om een stof te gebruiken, ondanks negatieve gevolgen. Bij ketamine is dit het voornaamste type afhankelijkheid. Mensen beschrijven een verlangen naar het dissociatieve effect, het gevoel van ontsnapping uit de dagelijkse realiteit, of de kortdurende verbetering van stemming.

Uit onderzoek van Morgan et al. (2010), gepubliceerd in Addiction, bleek dat frequente ketaminegebruikers hogere scores lieten zien op vragenlijsten over hunkering (craving) dan incidentele gebruikers. De onderzoekers vonden dat de mate van hunkering samenhing met de frequentie en duur van gebruik.

Lichamelijke afhankelijkheid

Lichamelijke afhankelijkheid betekent dat het lichaam zich heeft aangepast aan de aanwezigheid van een stof en dat er ontwenningsverschijnselen optreden bij stoppen. Bij ketamine is lichamelijke afhankelijkheid minder uitgesproken dan bij stoffen als alcohol, benzodiazepines of opioïden.

Toch beschrijven sommige frequente gebruikers symptomen bij het stoppen: onrust, angst, prikkelbaarheid, slapeloosheid, trillen en soms depressieve klachten. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) erkent in haar 2015-rapport over ketamine dat ontwenningsverschijnselen voorkomen, hoewel ze doorgaans minder ernstig zijn dan bij opioïden of alcohol. Meer hierover lees je in ons artikel over ontwenningsverschijnselen bij ketamine.

Tolerantie: steeds meer nodig

Een kenmerk van ketaminegebruik is de snelle opbouw van tolerantie. Tolerantie houdt in dat het lichaam went aan de stof en dat er steeds meer nodig is voor hetzelfde effect. Bij ketamine kan deze tolerantie al na enkele weken regelmatig gebruik optreden.

Tolerantie is een risicofactor voor verslaving. Als iemand steeds meer gebruikt, nemen de risico’s op lichamelijke schade toe — met name blaasproblemen, leverbelasting en cognitieve effecten. Bovendien wordt stoppen lastiger naarmate het gebruik toeneemt.

Het mechanisme achter tolerantie is onder meer beschreven door Sassano-Higgins et al. (2016) in Journal of Addiction Medicine: herhaalde blootstelling aan ketamine leidt tot veranderingen in de dichtheid en gevoeligheid van NMDA-receptoren. Het brein past zich aan aan de blokkade, waardoor meer ketamine nodig is om dezelfde receptorblokkade te bereiken. Een uitgebreid overzicht staat op onze pagina over tolerantieopbouw.

Risicofactoren voor ketamineverslaving

Niet iedereen die ketamine gebruikt, ontwikkelt een afhankelijkheid. Verschillende factoren beïnvloeden het risico.

Frequentie en duur van gebruik

Hoe vaker en hoe langer iemand ketamine gebruikt, hoe groter het risico op afhankelijkheid. Dit lijkt vanzelfsprekend, maar het is goed om te benadrukken: incidenteel gebruik draagt een lager risico dan dagelijks of wekelijks gebruik. Het Trimbos-instituut geeft aan dat mensen die meerdere keren per week ketamine gebruiken, een sterk verhoogd risico lopen op afhankelijkheid en lichamelijke schade.

Psychische kwetsbaarheid

Mensen met bestaande psychische klachten — zoals depressie, angststoornissen of trauma — lopen een verhoogd risico. Ketamine kan tijdelijk verlichting geven van sombere of angstige gevoelens, wat de drang om het opnieuw te gebruiken kan versterken. Dit patroon van zelfmedicatie is een bekende route naar afhankelijkheid bij verschillende stoffen.

Omgevingsfactoren

De sociale omgeving speelt een rol. Als ketamine in iemands directe kring veel wordt gebruikt, verlaagt dat de drempel om zelf (meer) te gebruiken. Ook eenzaamheid, verveling en gebrek aan sociale steun zijn risicofactoren die in de verslavingsliteratuur terugkomen.

Leeftijd

Jongeren zijn kwetsbaarder voor het ontwikkelen van afhankelijkheid. Het brein is tot ongeveer het 25e levensjaar in ontwikkeling, en stoffen die op het beloningssysteem werken, kunnen die ontwikkeling verstoren. Het RIVM en het Trimbos-instituut signaleren dat ketaminegebruik onder jongeren in Nederland toeneemt, wat zorgen baart over toekomstige verslavingscijfers.

Medisch gebruik versus recreatief gebruik

Een vraag die vaak opkomt: als ketamine verslavend kan zijn, hoe zit het dan met medisch gebruik? Bij ketaminebehandeling voor depressie krijgen patiënten het middel immers ook herhaaldelijk toegediend.

Gecontroleerde context

Het verschil zit in de context. Bij medisch gebruik wordt ketamine in lage, nauwkeurig bepaalde hoeveelheden toegediend, onder toezicht van een arts, met een beperkt aantal sessies en met actieve monitoring op tekenen van afhankelijkheid. Het Farmacotherapeutisch Kompas benoemt het verslavingsrisico bij medisch gebruik als gering, mits de behandeling plaatsvindt volgens protocol.

Studies naar medisch verslavingsrisico

In klinische studies met esketamine (Spravato) zijn geen gevallen van verslaving gerapporteerd bij patiënten die het middel onder medisch toezicht ontvingen, zo rapporteren Daly et al. (2019) in The Journal of Clinical Psychiatry. Wel voeren de fabrikant en toezichthouders een REMS-programma (Risk Evaluation and Mitigation Strategy) om het risico te beperken: het middel wordt uitsluitend toegediend in gecertificeerde behandelcentra en nooit meegegeven voor thuisgebruik.

Bij intraveneuze ketamine-infusen buiten geregistreerde kaders is het toezicht minder gestandaardiseerd, en daar is meer voorzichtigheid geboden. De Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (NVvP) adviseert in haar richtlijnen om het risico op afhankelijkheid actief te monitoren bij alle vormen van ketaminebehandeling.

Het verschil met recreatief gebruik

Bij recreatief gebruik ontbreekt medisch toezicht, is de dosering ongecontroleerd, is de zuiverheid onbekend en is er geen actieve monitoring op afhankelijkheid. Het gebruik wordt gestuurd door de persoon zelf, waardoor patronen van oplopend gebruik en afhankelijkheid makkelijker kunnen ontstaan.

Signalen van ketamine-afhankelijkheid

Ketamine-afhankelijkheid ontwikkelt zich vaak geleidelijk. Signalen die erop kunnen wijzen:

• Je gebruikt ketamine vaker of in grotere hoeveelheden dan je van plan was
• Je denkt veel aan het volgende moment dat je kunt gebruiken
• Je hebt steeds meer nodig voor hetzelfde effect (tolerantie)
• Je hebt geprobeerd te minderen of stoppen, maar dat lukt niet
• Je gebruik gaat ten koste van werk, studie, relaties of gezondheid
• Je blijft gebruiken ondanks lichamelijke klachten (blaaspijn, buikpijn, geheugenproblemen)
• Je voelt je onrustig, prikkelbaar of somber als je niet gebruikt

Herken je een of meer van deze signalen bij jezelf of bij iemand in je omgeving? Dan kan het helpen om met iemand te praten. Een uitgebreid overzicht van signalen en hulproutes vind je in ons artikel over ketamineverslaving herkennen.

Wanneer hulp zoeken

Hulp zoeken is op elk moment een optie — je hoeft niet te wachten tot het “erg genoeg” is. Veel mensen die hulp zoeken, doen dat in een fase waarin ze nog goed functioneren maar merken dat het gebruik de controle begint over te nemen.

Waar kun je terecht?

In Nederland zijn er meerdere plekken waar je terecht kunt, anoniem en zonder oordeel:

• Huisarts — Je huisarts kan je doorverwijzen naar gespecialiseerde verslavingszorg en kent je medische achtergrond.
• Verslavingszorg — Instellingen zoals Jellinek, Novadic-Kentron, Tactus en Brijder bieden gespecialiseerde behandeling bij ketamineafhankelijkheid.
• Drugsinfo Lijn (0900-1995) — Anoniem advies en informatie over drugsgebruik.
• Anoniem formulier — Via het formulier op Ketamine.nl kun je een vraag stellen.

Ketamine en de wet

In Nederland valt ketamine onder de Geneesmiddelenwet, niet onder de Opiumwet. Dat betekent dat het een geregistreerd geneesmiddel is dat alleen door bevoegde artsen mag worden voorgeschreven en door apothekers mag worden afgeleverd. Bezit zonder recept is niet legaal. De juridische status is relevant omdat er soms onduidelijkheid over bestaat. Meer hierover lees je op onze pagina over ketamine en de wet in Nederland.

Samenvatting

Ketamine kan verslavend zijn, met name bij herhaald recreatief gebruik. De afhankelijkheid is vooral psychisch van aard, maar lichamelijke gewenning en ontwenningsverschijnselen komen ook voor. Tolerantie bouwt snel op, wat het risico op toenemend gebruik en lichamelijke schade vergroot.

Bij medisch gebruik onder toezicht is het verslavingsrisico laag, maar niet afwezig. Risicofactoren voor afhankelijkheid zijn onder meer frequentie van gebruik, psychische kwetsbaarheid, jonge leeftijd en omgevingsfactoren.

Wie signalen van afhankelijkheid herkent, kan op elk moment hulp zoeken. De drempel hoeft niet hoog te zijn — een gesprek met je huisarts, een telefoontje naar de Drugsinfo Lijn of een anoniem bericht via ons formulier kan een eerste stap zijn.