Is ketamine legaal in Nederland?

Geneesmiddelenwet, niet Opiumwet

Een van de meest gestelde vragen over ketamine is: is het legaal? Het antwoord is genuanceerder dan ja of nee. Ketamine is in Nederland geen illegale drug in de zin van de Opiumwet. Het staat niet op Lijst I (harddrugs) en niet op Lijst II (softdrugs) van die wet. In plaats daarvan is ketamine een geregistreerd geneesmiddel dat valt onder de Geneesmiddelenwet. Dat onderscheid heeft concrete juridische gevolgen.

Wat is de Geneesmiddelenwet?

De Geneesmiddelenwet regelt de productie, distributie, het voorschrijven en de verkoop van geneesmiddelen in Nederland. Ketamine is in Nederland geregistreerd als geneesmiddel voor anesthesie en wordt daarnaast off-label ingezet bij depressie en chronische pijn. Esketamine (onder de merknaam Spravato) is specifiek geregistreerd voor therapieresistente depressie.

Onder de Geneesmiddelenwet is ketamine uitsluitend op recept verkrijgbaar. Dat betekent dat alleen een bevoegde arts het mag voorschrijven, en dat alleen geregistreerde apotheken het mogen afleveren. De productie en import zijn voorbehouden aan bedrijven met de juiste vergunningen. Voor de gemiddelde burger betekent dit: ketamine in bezit hebben zonder recept is niet toegestaan.

Waarom staat ketamine niet op de Opiumwet?

De Opiumwet bevat twee lijsten met stoffen waarvan de productie, handel, bezit en gebruik verboden of sterk gereguleerd is. Lijst I bevat onder andere heroïne, cocaïne, MDMA en amfetamine. Lijst II bevat cannabis en paddo's. Ketamine staat op geen van beide lijsten.

De reden hiervoor is historisch en beleidsmatig. Ketamine werd in de jaren zestig ontwikkeld als anestheticum en is sindsdien continu in medisch gebruik geweest. De medische waarde was altijd duidelijk. Toen het recreatieve gebruik toenam, is er in Nederland bewust voor gekozen om ketamine niet op de Opiumwet te plaatsen, maar het te reguleren als geneesmiddel. Het RIVM en het Trimbos-instituut hebben hier meerdere malen advies over uitgebracht.

Dat ketamine niet op de Opiumwet staat, betekent niet dat het vrij beschikbaar is. Het betekent dat de handhaving via een andere weg verloopt: via de Geneesmiddelenwet en de Wet op de economische delicten (WED) in plaats van via het strafrecht dat bij de Opiumwet hoort.

Wat is strafbaar?

Hoewel ketamine niet op de Opiumwet staat, zijn er meerdere handelingen die strafbaar zijn onder de Geneesmiddelenwet en aanverwante wetgeving.

Illegale verkoop en handel. Het verkopen, verhandelen of distribueren van ketamine zonder de vereiste vergunningen is strafbaar. Dit geldt voor zowel fysieke verkoop als online aanbod. Overtredingen van de Geneesmiddelenwet worden via de WED vervolgd en kunnen leiden tot boetes en gevangenisstraf. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) houdt hier toezicht op.

Productie zonder vergunning. Het produceren van ketamine zonder farmaceutische vergunning is eveneens strafbaar. Dit geldt ook voor het importeren van ketamine uit het buitenland zonder de juiste documenten.

Bezit zonder recept. Het in bezit hebben van ketamine zonder geldig recept is een overtreding van de Geneesmiddelenwet. De straffen hiervoor zijn doorgaans lager dan bij Opiumwet-stoffen, maar het is niet zonder consequenties. Bij grotere hoeveelheden kan het Openbaar Ministerie uitgaan van het vermoeden van handel, wat zwaardere vervolging mogelijk maakt.

Rijden onder invloed. Ketamine beïnvloedt de rijvaardigheid ernstig. Rijden onder invloed van ketamine is strafbaar op grond van de Wegenverkeerswet, ongeacht de juridische status van het middel. De politie kan bij verdenking van drugsgebruik in het verkeer een speekseltest afnemen en een bloedonderzoek laten uitvoeren.

Het verschil in de praktijk: Opiumwet vs. Geneesmiddelenwet

Het feit dat ketamine niet onder de Opiumwet valt, heeft praktische gevolgen. Bij Opiumwet-stoffen geldt het bezit zelf al als strafbaar feit en kan de politie ter plekke optreden. Bij stoffen die onder de Geneesmiddelenwet vallen, is de situatie minder zwart-wit.

In de praktijk betekent dit dat iemand die wordt aangetroffen met een kleine hoeveelheid ketamine voor eigen gebruik niet altijd strafrechtelijk wordt vervolgd, hoewel het bezit formeel wel een overtreding is. De focus van handhaving ligt meer op productie, handel en distributie. Maar dit is geen garantie: het Openbaar Ministerie heeft de bevoegdheid om ook bij kleinere hoeveelheden te vervolgen.

Een ander verschil is dat de maximumstraffen bij de Geneesmiddelenwet doorgaans lager liggen dan bij de Opiumwet. Bij handel in Opiumwet-stoffen kunnen straffen oplopen tot twaalf jaar gevangenis. Bij overtredingen van de Geneesmiddelenwet zijn de maximumstraffen lager, maar bij stelselmatige of grootschalige overtredingen kunnen ze alsnog aanzienlijk zijn.

Medisch gebruik: wanneer is het wel legaal?

Ketamine is volledig legaal wanneer het wordt voorgeschreven door een arts en afgeleverd door een apotheek. Dit geldt voor alle geregistreerde indicaties (anesthesie) en ook voor off-label gebruik, mits de arts dit op basis van professioneel oordeel voorschrijft. Off-label gebruik is in Nederland niet ongebruikelijk en is wettelijk toegestaan.

Bij een ketaminebehandeling in een kliniek of ziekenhuis heb je als patiënt niets te vrezen van de wet. De arts is verantwoordelijk voor het voorschrijven, de apotheek voor het afleveren en de kliniek voor het toedienen. Alles verloopt binnen het wettelijke kader van de Geneesmiddelenwet.

Esketamine (Spravato) is daarnaast specifiek geregistreerd door het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) voor de behandeling van therapieresistente depressie. Dit geeft het een nog duidelijker juridisch kader: het is een goedgekeurd geneesmiddel met een officieel geregistreerde indicatie.

Hoe gaan andere landen ermee om?

De juridische status van ketamine verschilt sterk per land. In veel landen staat het wel op de drugswetgeving.

Verenigd Koninkrijk. Ketamine is sinds 2014 een Class B-drug in het Verenigd Koninkrijk. Bezit kan leiden tot vijf jaar gevangenisstraf, handel tot veertien jaar. Dit is een aanzienlijk strengere aanpak dan in Nederland.

Verenigde Staten. In de VS is ketamine een Schedule III-stof onder de Controlled Substances Act. Het wordt erkend als geneesmiddel maar is strikt gereguleerd. Off-label gebruik door artsen is toegestaan, maar er zijn recente verscherpingen rondom telehealth-recepten voor ketamine.

België. In België staat ketamine op de lijst van verdovende middelen en psychotrope stoffen. Het bezit zonder recept is strafbaar. De juridische status is daar dus strenger dan in Nederland.

Internationaal. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft ketamine meermaals beoordeeld voor plaatsing op internationale verdovende-middelenlijsten, maar heeft er tot nu toe van afgezien vanwege de medische noodzaak, met name in lage-inkomenslanden waar ketamine vaak het enige beschikbare anestheticum is.

Discussie in Nederland

Het toenemende recreatieve gebruik van ketamine in Nederland heeft de vraag opgeroepen of de huidige wetgeving voldoende is. Meerdere deskundigen en instanties, waaronder het Trimbos-instituut, hebben de voor- en nadelen van plaatsing op de Opiumwet besproken.

Voorstanders van Opiumwet-plaatsing wijzen op de toenemende gezondheidsschade door recreatief gebruik, met name blaasproblemen bij jonge gebruikers, en op de beperkte handhavingsmogelijkheden onder de Geneesmiddelenwet. Tegenstanders vrezen dat plaatsing op de Opiumwet het moeilijker maakt om ketamine als geneesmiddel te gebruiken en dat criminalisering niet leidt tot minder gebruik.

Tot nu toe heeft de Nederlandse overheid ervoor gekozen om ketamine niet op de Opiumwet te plaatsen. Die positie kan in de toekomst veranderen als het gebruik blijft toenemen of als er nieuwe gezondheidsdata beschikbaar komen.

Waar het op neerkomt

Ketamine in Nederland is legaal als geneesmiddel, op recept. Het produceren, verhandelen, importeren of bezitten van ketamine buiten dat medische kader is een overtreding van de Geneesmiddelenwet en kan strafrechtelijke gevolgen hebben. De straffen zijn doorgaans lichter dan bij Opiumwet-stoffen, maar het is niet risicoloos.

Als je vragen hebt over de juridische status van ketamine, of als je te maken hebt gehad met juridische gevolgen van ketaminegebruik, raadpleeg dan een juridisch adviseur. Dit artikel geeft algemene informatie en is geen juridisch advies.