Van operatiekamer naar psychiatrie
Ketamine werd in 1962 ontwikkeld als verdovingsmiddel voor operaties. Decennia lang was dat de enige medische toepassing. Rond het jaar 2000 publiceerden onderzoekers de eerste studies die lieten zien dat een lage dosis ketamine een opvallend snel antidepressief effect had. Dat was verrassend, omdat alle bestaande antidepressiva weken nodig hadden om effect te hebben.
Sindsdien is het onderzoek snel gegaan. In 2019 keurde het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) esketamine neusspray goed onder de merknaam Spravato. In Nederland is dit middel sindsdien beschikbaar als behandeling bij therapieresistente depressie: een depressie die niet reageert op ten minste twee eerdere antidepressiva.
Esketamine neusspray (Spravato)
Esketamine is een variant van ketamine. Waar ketamine een mengsel is van twee spiegelbeeldige moleculen (R-ketamine en S-ketamine), bevat esketamine alleen de S-variant. Deze variant bindt zich sterker aan de NMDA-receptor, waardoor een lagere dosering volstaat.
De neusspray wordt toegediend onder toezicht in een kliniek of ziekenhuis. De patiënt spuit het middel zelf in de neus, maar blijft na toediening minimaal twee uur onder observatie. Dat is nodig omdat het middel tijdelijke bijwerkingen kan geven, zoals duizeligheid, dissociatie en een verhoging van de bloeddruk. Een behandelserie bestaat doorgaans uit meerdere sessies over enkele weken.
Esketamine wordt in Nederland voorgeschreven door psychiaters die verbonden zijn aan een GGZ-instelling of gespecialiseerde kliniek. De route loopt via de huisarts, die verwijst naar een psychiater.
Ketamine-infuus
Naast esketamine neusspray wordt in sommige klinieken ook ketamine-infuus aangeboden. Hierbij wordt racemisch ketamine (het volledige molecuul, met zowel de R- als S-variant) via een infuus in de bloedbaan gebracht. De behandeling duurt meestal 40 minuten tot een uur en vindt plaats onder medisch toezicht.
Ketamine-infuus wordt in Nederland aangeboden als off-label behandeling. Dat betekent dat het middel niet officieel is geregistreerd voor deze toepassing, maar dat artsen het op basis van de beschikbare wetenschappelijke literatuur mogen voorschrijven. Dit is een gangbare praktijk in de geneeskunde, maar het heeft gevolgen voor de vergoeding.
Wat zegt het onderzoek?
De wetenschappelijke basis voor ketamine bij depressie is inmiddels stevig, maar niet zonder kanttekeningen. Wat we weten:
- Ketamine en esketamine laten in klinische studies een snel antidepressief effect zien, vaak al binnen uren tot dagen
- Het effect is het meest uitgesproken bij mensen met therapieresistente depressie
- De duur van het effect verschilt sterk per persoon: van enkele dagen tot weken
- Herhaalde behandelingen zijn meestal nodig om het effect te behouden
- De combinatie van esketamine met een oraal antidepressivum lijkt effectiever dan esketamine alleen
Wat we nog niet goed weten:
- De langetermijneffecten van herhaald gebruik als antidepressivum zijn nog niet volledig in kaart gebracht
- Er is onduidelijkheid over het optimale behandelschema: hoe vaak, hoe lang, en wanneer stoppen
- Het risico op afhankelijkheid bij langdurig medisch gebruik wordt nog onderzocht
- Niet iedereen reageert op ketamine of esketamine; vooraf voorspellen wie wel en wie niet reageert is nog niet mogelijk
- De vergelijking met andere behandelingen voor therapieresistente depressie (zoals elektroconvulsietherapie) is nog beperkt
Wie komt in aanmerking?
Esketamine neusspray is in Nederland beschikbaar voor volwassenen met een therapieresistente depressie. Dat betekent dat ten minste twee eerdere antidepressiva niet voldoende hebben geholpen. De behandeling wordt gestart door een psychiater, meestal in een GGZ-instelling of gespecialiseerde kliniek.
Er gelden contra-indicaties. Mensen met ongecontroleerde hoge bloeddruk, bepaalde vaatziekten, of een voorgeschiedenis van psychose komen doorgaans niet in aanmerking. De psychiater beoordeelt per geval of de behandeling geschikt en veilig is.
Voor ketamine-infuus gelden vergelijkbare criteria, maar omdat dit off-label is, verschilt het beleid per kliniek.
Kosten en vergoeding in Nederland
Esketamine neusspray (Spravato) wordt bij therapieresistente depressie in veel gevallen vergoed vanuit de basisverzekering. De behandeling valt onder de GGZ en telt mee voor het eigen risico. De exacte vergoeding kan per verzekeraar en per situatie verschillen. Vraag dit altijd na bij je zorgverzekeraar.
Ketamine-infuus wordt in de meeste gevallen niet vergoed door de basisverzekering, omdat het een off-label toepassing is. De kosten liggen doorgaans tussen de 300 en 600 euro per sessie, afhankelijk van de kliniek en het behandelprotocol. Sommige aanvullende verzekeringen bieden gedeeltelijke vergoeding, maar dat is geen standaard.
Beperkingen en nuance
Ketamine als antidepressivum is geen wondermiddel. Het werkt niet bij iedereen. Het effect is tijdelijk en herhaalde behandelingen zijn nodig. De bijwerkingen, waaronder dissociatie, duizeligheid en bloeddrukverhoging, moeten serieus worden genomen. En de langetermijnveiligheid van herhaald gebruik wordt nog onderzocht.
Tegelijkertijd is het voor een specifieke groep patiënten, die niet reageerden op andere behandelingen, een waardevolle toevoeging aan het behandelarsenaal. De ontwikkeling gaat door: er lopen op dit moment meerdere studies naar optimale behandelschema's, naar nieuwe toedieningsvormen, en naar biomarkers die kunnen voorspellen wie wel en wie niet reageert.
Informatie over ketamine- of esketaminebehandeling helpt je gesprekken met je arts voor te bereiden. Of een behandeling passend en veilig is, hangt af van je situatie en kan alleen door een bevoegd behandelaar worden beoordeeld. Dit artikel is geen medisch advies.
